İsa'nın okulu oturdukları eve çok yakındı. Bu mahalleye taşınmalarından bu yana üç yıl içinde beş altı ev değiştirmişlerdi; ne hikmetse kiraladıkları tüm evler hep okulun civarında oluyordu. Oraya en uzak evleri yine okulun birkaç sokak ilerisindeydi.

İsa, ilkokulu üç farklı şehirde okumuştu. İlk okulu Dumlupınar, ikincisi Mehmetçik, şu an devam ettiği üçüncüsü ise Hürriyet'ti.

Bu okulun adı Hürriyet'ti; ama hür olan sadece okulun kendisiydi. Onlarsa onun etrafında dolanan, çekim alanından bir türlü kurtulamayan birer uydu gibiydiler.

Evlerine yakın alışveriş yaptıkları iki bakkal vardı. Bu bakkallardan biri okulun yan tarafında, öteki ise karşısındaydı. Okulun karşısındakinde fazla çeşit yoktu; ama sahibi güler yüzlü biri olduğu için ondan alışveriş yapmayı tercih ediyorlardı. Yan taraftakinde ise çeşit çoktu, ama sahibi asık suratlı ve asabi biriydi — bir şeyin fiyatını ikinci kez soracak olsan seni önce tersliyordu, sonra ne tepki vereceğini görmek için yüzüne dik dik bakmaya devam ediyordu. Çok mecbur kalmadıkça oraya gitmiyorlardı. Mahallenin çocukları adamı bildiklerinden dükkâna girmeden önce ne alacaklarına karar veriyor, ondan sonra içeri giriyorlardı.

Evlerinin tam karşısında, kepenginin üzerine mavi boyayla "kiRAlık DükAn" yazan bir dükkan vardı. İsa sabahları okula gitmek için evden çıktığında karşıda dikkatini çeken bu yazıyı okumadan geçmiyordu; bunu kendine alışkanlık hâline getirmişti.

Bir akşam babasına:

"Baba, bizim evin karşısında üzerinde kiralık yazan bir dükkan var; belki görmüşsündür. Bu dükkanı bakkal yapsak nasıl olur, iyi para kazanmaz mıyız?"

"Tabii, yapabilirsen kazanırsın. Ama bu iş senin ayakkabı boyaman kadar kolay değil. Dükkanı erken açman, geç kapaman, müşteri edinmen, defter tutman gerekiyor. Bunları yapabilir misin? Ben yapamam; sabah çıkıp akşam dönüyorum."

"Evet yapabilirim. Okuldan geldiğimde gider dükkanı açarım; cumartesi pazar günleri zaten okul yok. Dükkan da uzak değil, hemen evin karşısında. Ara sıra Hatice Abla da bana yardıma gelir."

Babası: "Tabii, ayrıca hesap kitap da bilmen gerekiyor."

"Baba, ben beşinci sınıfa gidiyorum. Hesap yapmayı biliyorum. Hızlı okuma yarışmasında da sınıf birincisiyim. Ne alsam ne satsam deftere yazarım."

İsa bunları söyledikten sonra ikna oldu mu diye babasına baktı.

Babası, onları dinleyen Hatice'ye dönerek: "Kızım, sen ne dersin? İsa bu dükkan işini yapabilir mi?"

Hatice: "Baba, İsa çalışkan biri; bence yapabilir. Evde işim olmadığında ben de ona yardıma giderim."

Babası bir süre düşündükten sonra: "Peki, madem siz öyle diyorsunuz, yarın sabah dükkanın sahibiyle bir konuşayım bakalım; ne diyecek, ona göre bir karar veririz," dedi.

Akşam babası işten eve dönünce İsa "Baba, ne yaptın? Dükkan sahibiyle görüşebildin mi?"

"Evet, görüştüm. Adam başta dükkanı senelik olarak kiraya verdiğini söyledi; ama ben senelik kiralayamayız deyince aylık olarak kiraya vermeye razı oldu. Anlaştığımıza dair ona bir miktar kapora verdim ve kiraladım. Al, bu da dükkanın anahtarı."

Babasının uzattığı anahtarı alan İsa, elinde tuttuğu anahtara bir süre baktıktan sonra okul çantasına koydu.

"Yarın ablanla gider temizlersiniz. Yeni raf yaptırmaya gerek yok; içinde önceki kiracıdan kalma raflar var. Sadece bir masa ve sandalye bulmamız gerekiyor."

İsa dükkanı merak ettiğinden okula gitmeden önce küçük kardeşiyle birlikte bakmaya gitti. Dükkanın asma kilidini ıslık çala çala açtı; ama metal kepenge gelince yukarı kaldırmakta epey zorlandı.

Dükkanın içi temiz görünüyordu. Duvarlar beyaza boyanmış, sağ ve soldaki duvarlara da üç sıra hâlinde tahta raflar monte edilmişti.

O gün öğleden sonra babası dükkana eşya almak için döndü. Yan komşularının Hüsamettin adında toptan gıda ürünleri satan bir damatları vardı; onunla daha önce tanışmış oldukları için babası oradan alışveriş yapmayı uygun buldu. Yandaki komşudan bu toptancının adresini aldıktan sonra babasıyla birlikte çarşıya gittiler.

Oraya vardıklarında toptancı onları güler yüzle karşıladı. Bütçelerine göre dükkanda olması gereken şeylerin bir listesini hazırladı ve eşyaları yarın göndereceğini söyledi.

İsa cumartesi sabahı dükkanı erkenden açtı; sabırsızlıkla eşyaların gelmesini beklemeye başladı. Boş dükkanda beklemekten sıkıldığından dışarı çıkıp sağa sola bakıyor, gelen giden olmayınca tekrar içeri dönüyordu. Nihayet toptancının kamyoneti dükkanın önünde durunca İsa koşup yardım etmesi için ablasını çağırdı. Gelen eşyaları şoförle birlikte içeriye taşıdılar; taşıma işi bitince ablası ve küçük kardeşiyle kolileri açarak raflara dizmeye başladılar.

Yeni bir bakkal açıldığını duyan gören mahalle sakinleri dükkâna gelmeye başladılar. Kimi bakıp hayırlı olsun dedi, kimi yardım önerisinde bulundu; bazıları da çalınma ihtimaline karşı eşyalara göz kulak olmaları konusunda uyardı. Bu beklemediği ilgi İsa'yı şaşırttı.

Dükkanda masa ve sandalye olmadığını gören ev sahipleri — hemen evlerinin arka tarafında oturuyorlardı — onlara eski bir masa ve sandalye getirdiler.

O gün eşyaların çoğunu dizmişlerdi; masa da gelince üzerine sakız, şeker, gofret, bisküvi, çikolata — çocuklara hitap eden ne varsa — koydular. Artık her şey tamamdı; geriye sadece birilerinin gelip alışveriş yapması kalıyordu.

Akşama doğru yan komşuları Naciye Teyze — gerçekten ihtiyacı olduğundan mı yoksa sırf alışveriş yapmış olmak için mi, bilinmez — bir paket kesme şeker aldı. İsa henüz kaça almış kaç paraya satması gerektiğini bilmediğinden para istemedi. "Sonra verirsin, Teyze," dedi. Ama Naciye Teyze: "Yok, oğlum; al sana iki yüz lira, eksik fazla seninle sonra hesaplaşırız," dedi. İsa iki yüz lirayı alıp çekmeceye koydu. Bu, bir bakkal olarak yaptığı ilk satış ve eline geçen ilk paraydı.

Daha önce bazı dükkânlarda kazandıkları ilk parayı çerçeveletip asanlar görmüştü. Kendisi de bu iki yüz lirayı çerçeveletip duvara asmayı düşündü.

İsa okuldan gelince yemeğini yer yemez dükkanı açmaya gidiyordu. Alışverişe gelenler ufak tefek şeyler alarak dükkanda satılan diğer eşyaların fiyatını öğrenmeye çalışıyorlardı; sonradan öğrendiğine göre bu, her yeni bakkalın karşılaştığı bir durumdu. Müşteriler yeni açılan bakkalla mahalledeki diğer bakkalların fiyatlarını kıyaslıyorlardı.

İlerleyen günlerde alışverişe gelenler sebze meyve de istemeye başlayınca İsa'nın babası hâlden birkaç kasa sebze meyve aldı.

Getirdikleri satılıyordu satılmasına, ama müşteriler sebze ve meyveleri seçtiğinden geriye sadece bozuk ve ezikler kalıyordu. İsa da kalanları alıp eve götürdüğünden evde epey domates, patlıcan ve biber birikmişti. Komşularının tavsiyesi üzerine ablası patlıcan ve biberleri kuruttu, domatesleri de salça yaptı. Bakkalcılık böyle de yürüyordu işte.

Dükkâna sürekli gelen müşteriler veresiye de istemeye başlayınca İsa bir defter bulup veresiye alanları yazmaya başladı: Naciye Teyze'nin gelini, Osman Amca'nın damadı, ev sahibinin yeni kiracısı Aynur Abla, Mehmet Amca, Ömer'in annesi Nurhan Teyze... İsa sadece yazıyordu; ne zaman ödeyecekleri konusunda bir fikri yoktu, gerisi onlara kalmıştı.

Babası ara sıra "İsa, işler nasıl gidiyor, iyi mi bari?" diye sorduğunda "Evet baba, gayet iyi," diyordu.

Mahallenin çocukları — ki bazıları İsa'nın okuldan arkadaşıydı — dükkanın önünde oynamaya başladılar. Sakız çakışmak o zamanlar çok rağbet gören bir oyundu. İsa bakkal dükkanını açmadan önce de ara sıra arkadaşlarıyla oynardı; ama şimdi çocuklara sakızı satan kendisiydi. Arada bir yine kendine hâkim olamayıp dahil oluyordu. Kaybetse de sorun değildi; ama sakız kutusu yarıya inince "Bu günlük yeter," diyordu.

İsa'nın Diyo adında çok sevdiği bir çikolatalı gofret çeşidi vardı. Bu çikolatalı gofret pahalı olduğundan her zaman alıp yiyemiyordu. Babasıyla eşya almaya gittiğinde "Çocuklar istiyor" diye bu çikolatayı da listeye eklemişti — işin doğrusu çocuklar değil kendisi istemişti.

İsa dükkânda yalnız kaldığında bu çikolatalı gofreti tadına vara vara yerdi. Her gün yemek için bir bahane buluyordu: "Bugün işler iyi gitti. Bugün çok yoruldum. Bugün dükkanı erken açtım. Bugün çok acıktım. Bugün 23 nisan, " Çocuklar pahalı diye bu çikolatayı almaya pek gönüllü değillerdi; İsa da zaten satmaya gönüllü değildi.

Aradan iki ay geçti. Dükkandaki eşyalar azaldıkça toptancıdaki borç artmaya başladı; bu iyiye işaret değildi. Veresiye defteri de epey kabarmıştı. Gelenlere utana sıkıla borçlarını hatırlatıyordu; ama kimse oralı olmuyordu. Bazıları "Tabii tabii, hele bir aybaşı gelsin hallederiz," diyordu. Ama kimin borcunu ne zaman kapatması gerektiği konusunda bir fikri yoktu; sadece kim ne almışsa deftere yazmıştı.

Evde salça ve kuru patlıcan stokundan sonra babası artık hâlden sebze meyve almayacağını söyledi: "Yazık, günah; hepsi heba oluyor."

Gidişatın iyi olmadığını gören babası İsa'ya döndü: "Toptancının borcu epey çoğalmış. Dükkanı satıp adamın borcunu kapatmak gerekiyor. Sen kime borç verdiysen borçlarını kapatmalarını iste," dedi.

İsa bir şey söylemedi. Sadece deftere baktı.

Sonraki günlerde borcu olanlar dükkanın kapanacağını duyunca artık dükkâna uğramaz oldular.

Bir akşam babası, dükkandaki eşyaları alması için okulun yan tarafındaki yaşlı bakkalı çağırdığını, yarın gelip sayım yaptıktan sonra eşyaları götüreceğini söyledi. Eşyaların o asabi bakkala verilecek olması İsa'nın hiç hoşuna gitmemişti. O an aklında sadece çikolatalı gofretler vardı; o gofretleri bu adama vermeye hiç niyeti yoktu. O akşam "Paraları dükkanda unuttum" bahanesiyle dükkanı açıp, biri henüz açılmamış ötekisi yarılanmış iki kutu çikolatayı alıp evde sakladı.

Sonraki gün asabi bakkal gelip dükkandaki tüm eşyaları alıp götürdü. İsa'yla ablası dükkanı temizleyip anahtarı sahibine teslim ettiler.

İsa okula gidip geldiğinde ya da dışarıda arkadaşlarıyla oynadığında, eski müşterilerden bazıları kendisine bir miktar para verip "Bunu bizim hesaptan düşer misin?" diyorlardı.

İsa da "Olur," diyordu; ama veresiye defterini nereye attığını bile hatırlamıyordu.

Dükkandan ne kazanıp ne kaybettiğini hiç bilemedi; ama bildiği bir şey varsa o da sakladığı ve her akşam gizlice yediği çikolatalı gofretin çok lezzetli olduğuydu.

Sabahları okula giderken karşıdaki dükkanın kepenginin üzerindeki "kiRAlık DükAn" yazısını artık okuyamıyordu; çünkü dükkanı açmalarından birkaç gün sonra o yazıyı kendi elleriyle beyaza boyamıştı.

Babası, çarşıda ayakkabı tamir dükkanı olan bir akrabalarına, İsa'nın ayakkabı boyaması için sandığını dükkanın önüne koyup koyamayacağını sormuş. O da, ne demek lafımı olur, tabii gelsin koysun, ayrıca tamire getirilen ayakkabıları da boyaması için kendisine veririm, demiş.

İsa, sandığı olmadan önce poşetle o civarlarda ayakkabı boyadığından bu dükkanı zaten biliyordu; yalnızca sahibinin akrabası olduğunu bilmiyordu.

Sandığını alıp doğrudan dükkanın önüne gitti. Dükkan bir pasajın girişindeydi. Sandığını koydu, ama üzerine oturmak için yanına tabure almadığını o an fark etti; dükkanın önündeki beton çıkıntıya oturdu, sırtını dükkanın alt kısmı metal olan camekânına yasladı. O civarları sürekli dolaşmasına rağmen ilk defa görüyormuş gibi etrafına alıcı gözle baktı.

Biraz oturduktan sonra terlikleri eline alıp yakındaki kahvehanelerde boyayacağı bir ayakkabı bulmaya çıktı. Bir iki tur attı; daha önce ayakkabısını boyadığı, kendisini tanıyan biri ayakkabısını boyatmak istedi. Ayakkabıyı alıp sandığının başına döndü.

İsa ayakkabıyı boyarken ayakkabı tamircisi elinde bir tepsiyle dükkandan dışarı çıktı ve tepsiyi kapının önüne yere koydu. İsa'nın orada oturmuş ayakkabı boyadığını görünce, sağ elindeki kürdanla dişlerini temizleyip sol eliyle de göbeğini sıvazlarken:

— Oo, beyefendi, günaydın! Bakıyorum işbaşı yapmışsın.

İsa biraz mahcup bir sesle evet dedi. Tamirci bir süre ayakkabı boyamasını izledikten sonra elindeki kürdanı ağzının kenarına koyarak bir şey demeden içeri girdi.

Yaz tatili olduğundan tüm gün oralardaydı. Artık yeri yurdu belli olduğundan — ki bu bir boyacı için büyük avantajdı — ayakkabılarını boyatmak isteyenler sandığına daha bir gönül rahatlığıyla geliyorlardı. Oysa başlarda tamircinin, tamire gelen ayakkabıları kendisine vermesini bekledi; işleri iyi gitmeye başlayınca bunu tamamen aklından çıkardı.

Ayakkabı tamircisi her gün öğlen saatlerinde kapısını kilitleyerek yakındaki bir lokantadan yemek ısmarlamaya gidiyordu. Siparişi fazla gecikmiyordu; on beş-yirmi dakika sonra lokantacı, elinde tepsiyle çıkıp geliyordu. Kapıya yakın oturduğundan lokantacı tepsiyle önce İsa'nın önünde bir süre duruyor, kapıyı açıp içeriye öyle giriyordu.

O saatlerde epey acıktığından getirilen yemeğin kokusunu ta uzaktan alıyordu. Hele kebap ısmarlandığı günlerde, önünde duran tepsideki etin kokusunu burnuna çektikçe yemeğin tadına izinsiz bakmış gibi kendini suçlu hissediyordu.

Bu yemek sipariş verme işi hemen hemen her gün olan bir şeydi. Tepsi kapıdan her girdiğinde, ayakkabı tamircisinin İsa, gel, bugün yemeği beraber yiyelim, ya da İsa, bugün sana da yemek ısmarlattım, gel beraber yiyelim, ya da İsa, bugün çok acıktığın belli, hadi gel birlikte yiyelim, demesini bekledi elbette. Kısa bir bekleyişten sonra içeriden ses seda gelmeyince, elinde boyayacağı bir ayakkabı yoksa vakit kaybetmeden yakındaki pide fırınına gidiyordu. Her gün öğlenleri pide yiyordu; taze olduğundan mı, lavaş gibi ince yaptıklarından mı, çok acıktığından mı, yoksa tepsiyle gelen taze yemek kokuları iştahını kabarttığından mı — taze pideyi kuru kuru yediğinde bile lezzetli geliyordu. Tabii her gün kuru pide yemiyordu. Boya sandığına serdiği eski bir gazetenin üzerinde pideyle birlikte domates, salatalık, peynir, helva yediği de oluyordu.

Kapının önünde yemeğini yerken bir yandan da göz ucuyla yerde duran tepsiye bakarak üzerindeki tabak çanaktan tamircinin o gün ne yediğini bulmaya çalışıyordu.

Yine böyle bir gün, boyadığı ayakkabıyı bitirmek üzereydi ki lokantacı her zamanki gibi elindeki tepsiyle gelip önünde durdu. Anlaşılan tamirci bu gün de kebap ısmarlamıştı.

Ayakkabıyı götürüp sahibine verdi, geri dönüp yerdeki boya malzemelerini sandığının içine yerleştirdi. Fırına gidip pide almayı düşünüyordu ki ayakkabı tamircisi içeriden İsa diye seslendi ve elinde tepsiyle kapının önünde belirdi. İsa elinde tepsiyi görünce herhalde yiyemedi, benim yememi istiyor diye düşündü ve biraz da aceleyle ayağa kalktı.

— Al şu tepsiyi. Bugün lokantanın çırağı yok, tepsiyi lokantaya bırak, gel.

Tepsiyi eline alan İsa az önce ne dediğini anlamamış gibi önce tamircinin suratına sonra elinde tuttuğu tepsiye baktı. Tepsi tamamen boştu.

— Hadi, ne duruyorsun, çabuk bırak gel!

Tamirci bunu tekrarlayınca İsa kendine geldi. Lokantaya gidene kadar elindeki boş tepsiye bakmaya devam etti.

Sandığı olmadan önce İsa, ayakkabı boyamak için elinde poşetiyle sağda solda epey dolaşmıştı. Artık sabit bir yeri vardı; bu yüzden sabah evden heyecanla, erkenden çıktı.

Çarşıya vardığında, sandığını önüne koyduğu ayakkabı tamircisi henüz iş yerini açmamıştı. Yalnızca pasajın öbür köşesindeki tütün dükkânı açıktı. Dükkânın önünde, bir taburede uzun beyaz sakallı, yaşlıca bir adam oturuyordu.

İsa o kadar uzun sakallı birini ilk defa görüyordu. Sakallar, oturduğu taburenin üzerinden neredeyse yere değecekti; çenesinden uçlara doğru iyice sivriliyordu. Sandığının başına oturup fazla belli etmemeye çalışarak o tarafa baktı. Adam, antenini uzattığı siyah, küçük bir radyoyu kurcalıyordu. Başında açık kahverengi bir takke, beyaz bir gömleğin üstüne giydiği bej bir yelek, altında ise kahverengi bir şalvar vardı.

Ayakkabı boyacısı olmanın verdiği alışkanlıkla İsa, insanların önce ayaklarına, sonra yüzlerine bakardı. Bu kez tam tersi olmuştu; adamın sakalları dikkatini çektiğinden önce başına, sonra ayaklarına baktı. Adamın ayağında siyah, pek de temiz olmayan lastik bir ayakkabı vardı. Yanlış mı gördü diye bir daha baktı. Evet, lastik ayakkabıydı. Ayakkabı boyamak için dolaştığı günlerde böyle lastik ayakkabı giyenlere ara sıra rastlardı. Bu ayakkabıları daha çok bağ bahçe işiyle uğraşanlar giyerdi.

Yaşlı adam etrafındaki dünyadan kopuk, elindeki radyoyu kulağına yaklaştırıp düğmesini yavaş yavaş çevirerek kanal arıyordu. Radyodan net bir türkü sesi duyunca sesi biraz açtı ve radyoyu yere koydu. Sonra yapması gereken önemli bir şeyi hatırlamış gibi sağ ve sol eliyle sakallarını çenesinden kavrayıp uçlarına dek yukarıdan aşağıya doğru çekmeye başladı. Bunu her zaman yaptığı sıradan bir şeymiş gibi düzenli yapıyordu. Bir süre sonra sanki aynı şeyi ağır çekimde yapıyormuş gibi sakallarını bir sağ, bir sol eliyle daha yavaş çekmeye başladı.

Bir sabah İsa geldiğinde yaşlı adam her zamanki gibi kapının önünde oturuyordu. Ama bu sabah adamda bir tuhaflık vardı. Dikkatli bakınca sakallarının olmadığını fark etti. Gözlerine inanamadı; gerçekten sakallar yoktu. Sandığıyla ilgileniyormuş gibi davranıyor ama sürekli o tarafa bakıp duruyordu.

Yaşlı adam bir sağ elini, bir sol elini çenesinin altına atıp bir şeyi yakalamaya çalışıyordu. Yakalayacağı bir şey olmayınca avucunu sıkıp kolunu yorgunca dizinin üstüne bırakıyordu. İsa onu bir süre daha izledi. Bunu seyrederken gözü adamın ayaklarına ilişti. Lastik ayakkabılar yoktu; ayağında yeni boyanmış bir çift kundura vardı.

babası caminin temizliğini neredeyse her gün düzenli bir şekilde yapıyordu: sabah erken gelir, tuvaletleri ve bahçeyi yıkar, çiçekleri sulardı. Temizlik söz konusu olduğunda hep aynı şeyi söylerdi: "Temizlik imandan gelir."

İsa, babasının yanına gide gele oradaki pek çok kişiyi tanımıştı. Müezzin ezan saatine az kala gelir, saatin dolmasını bekler, ezanı okur, namaza giderdi. Namaz vakitlerinin ardından da imamın tembihiyle camiyi dolaşır, bahçeye bir göz atardı. İmamı kendine örnek almış, ona derin bir saygı beslerdi; cuma namazlarını kıldırdığı günlerde vaaz verirken tıpkı imam gibi sesini bazen yükseltir, bazen alçaltır, arada işaret parmağını kaldırırdı.

Bahçeyi dolaştığı bir gün toprağın eşelendiğini, yolun beton kısmına toprak döküldüğünü, bazı çiçeklerin de hafifçe ezildiğini görünce aceleyle kulübede oturan İsa'nın babasının yanına gitti.

— Selamün aleyküm amca.

— Aleyküm selam hoca.

— Amca, bilmiyorum gördün mü; bahçe eşelenmiş, bazı çiçekler ezilmiş, yola toprak dökülmüş. Sebebi ne acaba?

— Sebebi civcivler.

— Civcivler mi?

— Hocam, bu çevredeki bahçelerden caminin bahçesine giren tavuk ve civcivler var. Gördüğümde onları dışarı çıkarıyorum, ama fırsatını buldular mı tekrar giriyorlar.

— Nereden giriyorlar?

— Kapıdan.

— Kapılar kapalı değil mi?

— Kapılar kapalı, ama camiye gelip gidenler çıkarken açık bırakıyorlar.

— Hangi kapıdan giriyorlar?

— Minare tarafındaki kapıdan.

— Tamam, o kapıya bir çare bulmak lazım.

İsa'nın babası alışverişe çıkması gereken bir gün İsa'ya camiye gelmesini söyledi; İsa gelince öğlen namazından sonra onu bırakıp ayrıldı.

İsa her zamanki gibi kulübenin içinde oturuyordu; tuvalete gidip gelen azdı, biraz da sıkılıyordu. O yüzden yanına bir hikâye kitabı almıştı. Kitabı okuduğu esnada dışarıdan müezzinin,

— Tahir amca! Tahir amca!

diye bağırdığını duydu. Babası orada olmadığı için İsa dışarı çıktı. Müezzin muslukların orada duruyordu.

— Baban yok mu?

— Yok, burada değil; çarşıya alışverişe gitti.

— Tamam, koş, yukarıda kim varsa söyle aşağı gelsin.

İsa önce anlamadı, biraz durakladı. Sonra caminin arka tarafına, talebelerin kaldığı binaya doğru koştu. Yukarı kata çıktı, içerde oturup kitap okuyan talebelere,

— Hoca sizi aşağıya çağırıyor,

dedi. Talebeler başlarını kaldırıp birbirlerine baktılar, kitaplarını kenara koydular, birer birer bahçeye indiler. Müezzin hâlâ çeşmelerin orada duruyordu. Talebeler "Acaba sorun ne?" der gibi sorgulayan bakışlarla gelip önünde durdular.

— Arkadaşlar, bahçeye girip sağa sola zarar veren civcivler var; toprağı eşelemişler, çiçekleri zedelemişler, toprağı yola dökmüşler. Bu böyle olmaz, doğru bir şey değil. Şimdi hemen gidiyorsunuz, o civcivleri yakalayıp buraya getiriyorsunuz.

İsa'ya dönüp "İsa sen de onlarla birlikte git" dedi.

İsa bunu beklemiyordu. İsteksizce diğer talebelerin peşinden gitti. Sağa sola dağılarak herkes bir civcivin peşine düştü. Talebeler kovaladıkları civcivleri birer birer yakalamaya başlamışken İsa her hamlesinde elinden kaçırıyordu. O kadar yorgun düşmüştü ki artık vazgeçmeye karar verdiği anda, kendisi gibi epey bitap düşen civcivi yakalamayı başardı.

En nihayetinde herkes elinde bir civcivle minarenin önünde bekleyen müezzinin yanına geldi. İsa ne olup bittiğini anlamaya çalışırken avuçlarında tuttuğu civcivin kalp atışlarından onun ne denli korktuğunu hissediyordu.

— Şöyle bir yan yana durun bakalım.

Hepsi elinde bir civcivle sıraya dizildi. Müezzin önlerinde durarak konuşmaya başladı:

— Sizin bu yaptığınız yanlış bir şey. Caminin bahçesine girmeye utanmıyor musunuz? Başkasının mülküne izinsiz girip zarar vermek doğru mu? Bu bahçeye emek veren, temizleyen, sulayan insanlar var; bu insanlara hiç mi saygınız yok?

Talebeler sanki kendilerine söyleniyormuş gibi mahcup, başları önde sessizce dinliyorlardı. Müezzin, cuma günleri vaaz verdiği ses tonuyla konuşmaya devam etti:

— Her yeri dağıtıyor, kirletiyor, çiçeklere, toprağa zarar veriyorsunuz. Sizin kendi bahçeniz, kümesiniz yok mu? Kendi bahçenizde, kümesinizde ne yapıyorsanız yapın; ama bu bahçeye bir daha girmeyin. Sizi bir daha buralarda görmeyeyim.

Müezzin konuştukça İsa da içinden, "Tamam hocam, haklısınız; söz, bu bahçeye bir daha girmeyeceğim," diyordu.

— Şimdi onları götürün, hangi bahçeden gelmişlerse o bahçeye geri bırakın.

Talebeler ellerindeki civcivlerle kapıdan dışarı çıktılar; İsa da onların peşinden gitti. Dışarıda camiye bitişik bir iki bahçeye baktıktan sonra ellerindeki civcivleri, başka civciv ve tavukların olduğu bir bahçeye bırakıp geri döndüler.

Müezzin ellerini arkada kavuşturmuş bekliyordu. Gelen talebelere gülümseyerek,

— Civcivleri bıraktınız mı?

diye sordu; evet cevabı alınca,

— Elinize sağlık, Allah sizden razı olsun,

dedi.

Sonraki günlerde civcivler, müezzinin verdiği vaazdan iyi bir ders çıkardıklarından mı, yoksa ikinci bir dersi dinlemeye takatleri kalmadığından mı bilinmez; bir süre bahçede görünmediler.

İsa, camiye her gelişinde ne olur ne olmaz diyerek önce bahçeye bir tur atıyor, civciv var mı yok mu diye bakıyor, ondan sonra babasının yanına gidiyordu.

İsa, yaz tatilinde her Cuma babasının yanına camiye giderdi. Babası namaza girdiğinde babasının yerine geçer, tuvaletleri kullananlardan para alırdı. Ama asıl ilgisini çeken şey orada olup bitenleri izlemekti; neredeyse her hafta ayrı bir olaya tanık oluyordu. Önceki hafta birinin ayakkabısı çalınmış, adam tahta takunyalarla ortalıkta dolaşmak zorunda kalmıştı.

Babası onu namaz vakti gelip çağırana dek oraları dolaşıyor, bahçenin içinde dışında olup bitenleri izliyordu. Her Cuma dış kapının önü seyyar satıcı ve dilencilerle doluyordu. Camiye gelenlerin kalabalığına seyyar satıcıların ve dilencilerin kalabalığı da ekleniyordu.

Seyyar satıcılar üç tekerlekli arabalarının üzerinde türlü sebze ve meyve satıyorlardı. Hedefleri, cemaat camiden çıktığında arabalarının üstündeki her şeyi mümkün mertebe bitirmekti. Ana giriş kapısına yakın bir yere gelmeye çalışsalar da bunu başaramıyorlardı; çünkü dilenciler onlardan çok daha erken gelerek kapının girişini sağlı sollu kapmış oluyorlardı.

İsa camiye geldiğinde önce babasının yanına uğradı, daha sonra dış kapıya doğru yürüdü. Ana giriş kapısından dışarı çıktığında kapının önünün tamamen dilencilerle dolu olduğunu gördü. Seyyar satıcılar da ileride yan yana dizilmişlerdi. İsa kenarda bekleyerek girişteki dilencileri izlemeye koyuldu. Bu hafta nedense gözüne daha çoklarmış gibi göründüler. Kucağında bebek taşıyan; sağlıklı görünmesine karşın giydiği eski elbiselerle kendini gelen geçene acındırmaya çalışan; pantolonunu sıyırarak kesik bacağını yere serdiği mendilin yanına uzatan; tanınmamak için sadece gözleri görünecek şekilde tülbentleriyle yüzlerini örten dilenciler vardı.

Tüm bu dilenciler arasında bir de yer kapma yarışı vardı. Erken gelenler kapının hemen çıkışında oturuyordu; geç gelenler yer bulamayınca caminin iç taraftaki girişine oturuyorlardı. Ancak yolu kapattıklarından imam, dilencilerin bahçeye girmesini yasaklamıştı. Dilencilerse bu yasağı sürekli çiğniyorlardı.

İsa'nın babası fırsat buldukça gelip bahçede oturan dilencileri uyarıyor, onları dışarı çıkmaya davet ediyordu. Dilenciler söylene söylene dışarı çıkıyor; namaz bitip cemaat dağılmaya yakın yeniden içeri giriyorlardı.

Namaz başladığında herkes sözleşmiş gibi hem içerisi hem dışarısı birden sessizleşiyordu. Seyyar satıcılar arabalarının başında beklerken dilenciler yerlerinde hareketsiz oturuyordu. İsa da o sırada babasının yerine geçmiş, tuvaletin başında bekliyordu.

Namaz bitip İsa'nın babası yerine dönünce İsa da tekrar bahçeye çıktı. Dış kapıya doğru yürürken caminin içerideki ana kapısının önündeki hareketlilik dikkatini çekti; o tarafa yaklaşıp izlemeye başladı.

Müezzin ve camide yatılı kalan iki talebe, giriş kapısının önüne yere bir örtü sermişlerdi. Camiden çıkanlara “Camiye yardım, camiye yardım! Allah rızası için camiye yardım!” diye seslenerek para topluyorlardı. Camiden çıkanlar da bu çağrıya sessiz kalmayarak örtünün üzerine peş peşe kâğıt paralar atıyordu; kısa sürede örtünün üstü atılan paralar bir tümsek oluşturdu.

Bu para toplanan yerin az ötesinde ise yaşlıca bir dilenci yere bir mendil sermişti; mendil üzerinde birkaç bozuk para duruyordu. Camiye yardım için para atanlar bu dilencinin önünden, orada öyle biri yokmuş gibi geçip gidiyorlardı. Dilenci, bir yandan az ötesindeki dağ gibi birikmiş paraya, bir yandan da kendi önündeki üç beş bozuk paraya baktı.

“Allah rızası için bana da verin, ben de fakirim, benim de ihtiyacım var, bana niye vermiyorsunuz?” demeye başladı. Buna rağmen yine de kimse oralı olmayınca sesini biraz daha yükseltti: “Yav, hep oraya atıyorsunuz, biraz da buraya atsanıza; bana niye vermiyorsunuz?”

Bunu duyan müezzin dilenciye ters ters baktı; “La havle vela...” deyip işine devam etti.

Dilenci bir kez daha, ama bu kez biraz daha uzun bir süreyle para yığınına baktı. Sonra önündeki mendili, üzerindeki bozuk paralarla birlikte öfkeyle buruşturup cebine koydu ve homurdanarak oradan ayrıldı.

İsa da arkasına bile bakmadan kapıdan çıkıp giden yaşlı dilencinin ardından baktı ve doğru zamanda ama yanlış yerde tezgâh açtığı için dilenci adına üzüldü.

İsa'nın babası normalde sabahları onlarla birlikte kahvaltı yapmazdı; erkenden işe giderdi. Ancak bir süredir çalışmadığından sabahları o da onlarla kahvaltı masasına oturur olmuştu. Yine böyle bir sabah babası, "Birkaç gün sonra Raman'a taşınacağız," dedi.

Ablası kahvaltıyı bırakmış babasına bakıyordu. İsa ağzındaki lokmayı daha yavaş çiğneyerek ne açıklama yapacak diye dikkatle dinliyordu. Yalnızca küçük kardeşi Melahat kendi önündeki tabakla ilgilenip kendi dünyasında gezinmeye devam ediyordu.

"Baba, neden taşınıyoruz?" dedi ablası. "Buralara alışmışız, oraları tanımıyoruz."

"Kızım, biliyorsun bir süredir işsizim. İş bulamıyorum; bulmam da çok zor görünüyor. Raman büyük bir şehir, iş bulmam daha kolay olur. Hayrettin amcan var orada, onunla konuştum, onlara yakın uygun fiyatlı bir ev buldu. Oraya taşınacağız."

Ablası bir süre sessiz kaldı. "Peki baba, sen daha iyi bilirsin. Ne zaman gidiyoruz?"

"Eşyaları toplayalım, hazır olsun. Bir kamyoncuyla anlaştım; Raman tarafına yük çıkarsa bizim eşyaları da almaya gelecek."

Yavaş yavaş eşyaları toplamaya başladılar. Bir hafta sonra babası sabah kahvaltısından sonra dışarı çıktı, bir saat sonra eve geri döndü. "Kamyoncu yarın sabah eşyaları almaya gelecek; bugün Raman'a gitmemiz gerekiyor. Sizi oraya bırakıp geri geleceğim, yarın sabah eşyaları kamyona yükleyip kamyoncuyla birlikte döneceğim."

Ablası bir sırt çantasına birkaç parça giysi koydu. Hep beraber yürüyerek ilçenin merkezindeki garaja gittiler. Raman'a iki saatte bir minibüs seferi oluyordu; yarım saat kadar bekledikten sonra yola çıktılar.

Minibüs ana caddeye çıktıktan sonra İsa camın kenarından dışarıyı izlemeye başladı. Buradan ayrılmaları çok ani olmuştu; kimseye "Ben gidiyorum, hoşçakalın" diyememişti. Minibüs ara sokaklardan otoyola çıkınca hızlandı. Hızlandıkça her şey geride kalıyordu: evler, insanlar, dükkanlar. Ve onlarla birlikte annesi, okulu, sokağı, benekli atı, arkadaşları.

Yaklaşık bir saatlik yolculuktan sonra Raman'a vardılar. Minibüsten indiğinde kendilerini, kendi ilçelerinin sakin garajının aksine, tam bir kaosun ortasında buldular. Garaja giren çıkan minibüs ve otobüslerin gürültüsü, saati dolup hareket edecek otobüslerin yolcularını çağıran muavinler, kafalarının üstünde tepsilerde simit ve halka tatlısı satmak için bağıran seyyar satıcılar, sırtlarında çuval, ellerinde valiz binecekleri otobüsü arayan yolcular; her şey iç içe geçmişti.

Babası, evlerine gidecekleri akrabalarının evinin uzak olmadığını söylemişti. Ana caddeden karşıya geçip ara sokağa girdiler; birkaç bina sonra ince sac ve ucuz profilden yapılmış, maviye boyanmış metal bir kapının önünde durdular. Kapı kapalıydı. Babası kapıyı önce yavaşça tıkladı; gelen giden olmayınca bu kez biraz sertçe vurdu. İçeriden bazı sesler duyuldu. Çekilen sürgünün geriye çarpmasıyla birlikte kapıyı, dokuz on yaşlarında, saçları geride özensizce bağlanmış, uykudan yeni uyanmış gibi duran, hafifçe kilolu bir kız çocuğu açtı.

"Kızım, annen baban evde mi?" diye sordu babası.

Kız cevap vermeden biraz düşündü. Sonra bir iki adım geri çekilerek içeriye doğru "Annee!" diye bağırdı. Biraz bekledi; gelen giden olmayınca daha gür bir sesle tekrar bağırdı.

Bir dakika kadar sonra evin kapısından, başında tülbent ve el örgüsü yeleğiyle kilolu bir kadın söylene söylene dış kapıya doğru geldi. "Ne var, niye inek gibi bağırıyorsun?" dedi kızına. Sonra kapının önünde İsa'nın babasını görünce kızının ensesine bir tokat yapıştırdı. "Terbiyesiz, amcanı niye kapıda bekletiyorsun, içeri alsana!" Sonra İsa'nın babasına dönerek: "Kusura bakmayın, içeri buyrun, hoş geldiniz."

Hep beraber içeri girdiler, salondaki divana oturdular. Küçük kardeşi Melahat ablasının kulağına sessizce, "Abla, susadım," dedi. Ablası, kapıyı açan kıza, "Kız kardeşim susamış, su alabilir miyim?" diye sordu. Annesi hemen, "Çabuk koş, su getir!" dedi kızına.

"Bu yengeniz Naciye," dedi babası. Kadın hâlâ ayaktaydı; tekrar "Hoş geldiniz" deyip onları öptü. İsa Naciye yengeyi daha önce gördüğünü hatırladı; annesiyle hastaneye geldiklerinde onlarda kalmışlardı.

Naciye yenge İsa'nın babasına hal hatır sordu; o da eşi Hayrettin'i sordu. "Çalışıyor, akşam üzeri döner," dedi.

"Müsaadenle ben kalkacağım, gitmem gerekiyor," dedi babası. "Çocuklar size emanet; yarın sabah kamyona eşyaları yükleyip kamyoncuyla birlikte geri döneceğim. Hayrettin'e selam söyle." Ayağa kalkıp kapıya yöneldi. Onlara döndü: "Yarın öğlene doğru dönerim. Yaramazlık yapmayın." Naciye yenge, "Sen çocukları merak etme, gözün arkada kalmasın; onlar bizim misafirimiz," dedi.

Babası gittikten sonra Naciye yenge, "Aç mısınız, size yemek hazırlayayım mı?" dedi. Kimseden ses çıkmayınca mutfağa doğru gitti.

Karınlarını doyurduktan sonra divanda oturmaya devam ettiler. Okula giden çocuklar eve dönmeye başladılar; ev yavaş yavaş kalabalıklaştı. Erkek çocukları birbirleriyle yarışırcasına mutfağa koştu; mutfağa girmeleriyle çıkmaları bir oldu. Anneleri eline aldığı bir terlikle onların peşinden geliyordu. Her biri salonun ayrı bir köşesine usulca ilişti; bir yandan mutfak kapısını gözetliyor, bir yandan göz ucuyla İsa'yı ve kardeşlerini izliyorlardı.

Bir süre sonra Hayrettin amca da eve geldi. Onları görünce öptü, hal hatır sordu. "Babanız nerede, gitti mi?" diye sordu. İsa yüzünü görünce onu da hatırladı; annesiyle doktora geldiğinde Hayrettin amca da evdeydi.

Yatma vakti geldiğinde salona beş altı yer döşeği serdiler; büyüklü küçüklü herkes bir yere uzandı. Onlar da onlara uyarak uygun bir yere uzandılar.

İsa hemen uyuyamadı. Yabancı bir yerde, yabancı bir yataktaydı. Üstelik duvara asılı sürekli yanan bir gece lambası vardı; karanlığa alışmış gözleri o ışığı kaldıramıyordu. Söndürülmeyi bekleyen ama hiç sönmeyen o ışığı uzun süre izledi. Ne zaman uyuduğunu hatırlamıyordu; sabah ablasının dürtmesiyle uyandı.

Öğlene doğru babası geri geldi. Kamyoncunun yardımıyla eşyaları eve bıraktığını söyledi. Naciye yenge yemek için ısrar etse de babası, "Gitmemiz lazım, eşyaları düzeltmemiz gerekiyor," dedi. Naciye yenge, "O zaman size yiyecek bir şeyler hazırlayayım mı, yanınızda götürürsünüz," dedi. "Yok, sen hiç zahmet etme," dedi babası.

Ayakkabılarını giyip çıktılar. Babası yeni evin iki sokak yukarıda olduğunu söyledi. Onun peşinden yürüdüler; babası duvarı kırık olan bir evin önünde durdu ve "İşte yeni evimiz," dedi.

Kapıyı açtı, içeri girdiler. Karşıda küçük bir tezgah ve lavabo, yukarısında iki kapaklı bir dolap vardı. Sağda ve solda birer oda. Evin tavanında direkler ve tahtalar görünüyordu. Ev şimdilik onlara yeterdi. Eşyaların hepsi girişe yığılmıştı; odalara taşımaya başladılar. Raman'daki bu ilk evlerinin ilk gecesinde yorgunluğun da etkisiyle erkenden uyudular.

Sabah olduğunda İsa babasına okula ne zaman başlayacaklarını sordu. Hayrettin amcanın küçük kardeşi Fahrettin'in onlarla birlikte okul kaydını yaptırmak için eve geleceğini söyledi. Gidecekleri Hürriyet İlkokulu eve çok yakındı. İsa dört gözle Fahrettin amcanın gelmesini bekliyordu.

Öğlene doğru Fahrettin amcaları çıkageldi. Kimlikleri aldı, beraber okula gittiler. Fahrettin amcaları kayıtlarını yaptırdıktan sonra okuldan ayrıldı. Okula başlayacak olmalarının sevinciyle İsa kardeşi Melahat'la güle oynaya eve döndü.

Pazartesi günü önlüklerini giyip sabah erkenden okula gittiler. Her şey yeniydi: okul, sınıf, sıra, öğretmen, arkadaşlar. İsa önce başka şehirden geldiklerini söylemekten çekindi; sınıf ortamı sıcak olunca korkusu azaldı. Eve döndüğünde ilk gün yaşadıklarını ablası Hatice'ye anlattı.

Her şey yolundaydı; tek sorun babasının hâlâ iş bulamamasıydı.

Bir gün ailecek çarşıya alışverişe çıktılar. Sebze meyvelerin satıldığı bir pazar vardı. Alışveriş yaparken İsa'nın yaşlarında bir çocuk, elinde bir çift terlik, omzunda sandığıyla "Boyayalım! Boyayalım abi!" diye bağırarak dolaşıyordu. İsa bir süre çocuğu izledi. Eve dönerken boyacı çocuğu düşündü. Acaba o da bu çocuk gibi ayakkabı boyacılığı yapabilir miydi? Belki o da para kazanırdı. Fikrini babasına açıkladı.

"Sen bilirsin oğlum. Okuldan döndüğünde ödevlerin yoksa yapabilirsin."

"Peki, boyaları nereden bulacağım?"

"Satılan yerleri sorarız."

Ertesi gün okuldan döner dönmez, "Hadi çarşıya gidip boya alalım," dedi babasına. Birlikte çıktılar. Ayakkabı boyacılığı yapan bir çocuğa nerede malzeme alabileceklerini sordular; bir pasaj tarif etti. O pasajdaki ayakkabı malzemeleri satan dükkanı buldular. Dükkan hem ayakkabı tamiri yapıyor hem de malzeme satıyordu. Gerekli olanları saydılar: siyah ve kahverengi boya, cila, sünger, fırça, bir de parlatmak için kadife bez. Satıcı hepsini verdi; yalnız kadife bezi vermemişti.

"Kadife bezi vermediniz," dedi İsa.

Satıcı güldü. "Kadife satılmıyor ki; evdeki eski elbiselerden kendin keseceksin."

"Peki sandıklar kaç para?"

"Sandık da satılmıyor, onu da bir marangoza yaptırman gerekiyor." Malzemeleri siyah bir torbaya koyup verdi. İsa sandıkla kadife bezi nereden bulabileceğini düşünüyordu.

Sabah okula gitti; aklı aldıkları boya malzemelerindeydi, boya işine nasıl başlayacağını planlıyordu. Öğlen kardeşiyle eve döner dönmez önlüğünü çıkarıp malzeme torbasını aldı, tam çıkacaktı ki ablası "Nereye gidiyorsun?" dedi.

"Ayakkabı boyamaya."

"Önce yemek ye, sonra git; yoksa acıkırsın."

Bir şeyler atıştırdı, torbayı omuzuna atıp çıktı. Çarşının merkezinde lokantaların, giysi ve ayakkabı mağazalarının bir arada olduğu kalabalık bir çarşıya gitti. Çarşının ortasındaki meydanda çaycıların masa ve tabureleri vardı; buralarda oturanlar çay içer, sohbet ederdi. İsa masaların arasında dolaşıp çekinerek "Boyayalım mı?" dedi; ama kimse yüzüne bile bakmıyordu, bir kısmı yalnızca elindeki torbaya bakıp hayır diyorlardı. Yeni başlamanın tedirginliğiyle kısık bir sesle konuşuyordu. Epeyce dolaştı; kimseden olumlu yanıt alamayınca gidip bir yere oturdu.

Tam gidecekken biri seslendi: "Yeğenim, gel buraya." Elindeki torbaya bakarak, "Boyacı mısın?" diye sordu.

"Evet."

"Ayakkabımı boyar mısın?"

"Olur dayı."

"Yeni mi başladın?"

"Evet."

"Sandığın nerede, sandığın yok mu?"

"Yok dayı."

"Sandıksız boyacı olmaz ki; bir sandık bulman gerekiyor, yoksa biraz zor iş yaparsın. Terliğin nerede, terliğin de mi yok?"

"Yok."

"Yeğenim, sandığın yok, terliğin yok. Hiç ayakkabı boyadın mı?"

İsa kendini sorgulanan bir suçlu gibi hissetti. Adam soru sordukça sesi daha da kısık çıkıyordu.

"Peki, terliklerin yoksa ayakkabımı nasıl boyayacaksın?"

İsa biraz düşündü; adam haklıydı, ne cevap vereceğini bilemedi.

Tam ayrılacaktı ki adam, "Dur, nereye gidiyorsun, daha ayakkabımı boyamadın. Şu dükkanın önünden bir karton al gel," dedi.

Ayakkabılarını çıkarıp ayaklarını İsa'nın getirdiği kartonun üstüne koydu ve ayakkabılarını uzattı. İsa az ötede yere oturdu, torbasındaki eşyaları önüne döktü. Adama yeni olduğunu söylediği halde acemi olduğunu belli etmemeye çalışıyordu. Boyama sırasını tam olarak bilmiyordu; çarşıya geldiğinde uzaktan bir boyacıyı izlemişti: boyacı ayakkabıyı önce boyadı, sonra fırçaladı, sonra cila sürdü, tekrar fırçaladı, son olarak kadife bezle parlattı.

Adamın arada bir bakması İsa'yı tedirgin ettiğinden boyama sırasını karıştırdı. Boyadı, fırçaladı, cilaladı, kadife ile parlattı, tekrardan cilaladı, tekrardan parlattı. Her ne yaptıysa, boyamayı bitirdiğinde ayakkabı umduğundan iyi olmuştu. Adam ayakkabısını giydi, ayaklarını yere vurdu. "İyi boyamışsın, iyi parlatmışsın, aferin," dedi, ayakkabısına bakmaya devam ederek. "Yeğenim, borcum ne kadar?"

İsa ne isteyeceğini bilemedi. "Ne verirsen dayı."

Bu cevap adamın hoşuna gitmiş olacak ki hafif gülümsedi. Çıkarıp on lira verdi. İsa adamın uzattığı parayı hemen almadı; önce biraz tereddüt etti, adam "Al, al" deyince parayı aldı. "Sağ ol dayı," dedi. Normalde bir ayakkabı beş liraya boyanıyordu; ilk işinde adam on lira vermişti.

Bu kazandığı ilk paraydı. Bir an önce eve gidip ablasına ve kardeşine kazandığı parayı göstermek istiyordu.

İsa çarşıda dolaştığı süre boyunca ayakkabılarını boyamak için insanların önce ayaklarına, sonra da yüzlerine bakmıştı. Ayakkabısı çok kirli olanlar daha bir sinirle, "Boyama istemez, hele bi git," diyorlardı. Akşam rahat uyuyamadı. Rüyasında hep kirli ayakkabılar görmüştü; elinde tuttuğu siyah torbayla kirli ayakkabılara yaklaştıkça ayakkabılar ondan hızla uzaklaşıyor, kendisi vazgeçip dönünce bu kez ayakkabılar onun peşinden geliyordu. Tam ayakkabılardan kurtuldum derken omuzlarında sandıklarıyla etrafında dolanıp "Sandıksız boyacı! Sandıksız boyacı!" diye bağıran boyacı çocuklardan kurtulmaya çalışıyordu.

İsa, ablasının "Kalk, okula geç kalacaksın" diye omzunu sallamasıyla uyandı. Rüyasını ablasına anlattı. "Doğru," dedi ablası, "sandıksız boyacı olmaz. Kendine bir sandık yaptırman gerekiyor."

İsa babasına, "Baba, benim bir sandık yaptırmam gerekiyor, sandıksız zor oluyor. Herkes 'Niye sandığın yok, böyle boyacı mı olur, torbayla boya mı yapılır' diyor," dedi. Babası, "Tamam oğlum, bir araştıralım bakalım, nerede yaptırabiliriz," diye karşılık verdi.

Şimdilik zaruri ihtiyacı bir çift terlikti; onu da kazandığı parayla babasına aldırmıştı. Artık bir elinde terlik, öbür elinde poşetle öğleden sonraları çarşıya iniyordu. Bir süre sonra işler yoluna girmeye başladı. Üzerindeki çekingenliği attı; artık daha canlı bir sesle "Boyacı, ayakkabınızı boyayalım!" diyordu.

Çarşıdaki diğer boyacılar her ne kadar onunla "Naber sandıksız boyacı, kolay gelsin sandıksız!" diye dalga geçseler de başlarda bunu kafasına takan, üzülen İsa bir süre sonra buna alıştı. Artık eskisi gibi önemsemiyordu.

Sürekli ayakkabı boyadığı için elleri, özellikle tırnak araları, her zaman siyahtı. Eve döndüğünde yıkasa da boya tırnak aralarına sindiğinden çıkmıyordu. Özellikle sağ elinin parmakları daha da siyahtı; çünkü süngeri boyaya sağ elle batırıyordu.

Bir gün sınıfta öğretmeni İsa'ya, "Git öğretmenler odasından küreyi al gel," dedi. İsa öğretmenler odasına gidip sağa sola baktı; kapının arkasında, çöp tenekesinin yanında ahşap saplı küçük bir kürek duruyordu. Onu alıp öğretmenine götürdü.

"Bu ne, İsa?" dedi öğretmeni.

"Kürek istediniz ya öğretmenim."

Öğretmeni gülmeye başladı; bir yandan gülüyor, bir yandan da İsa'ya sarılıyordu. Bir süre daha öyle gülmeye devam etti. Kendine gelmesi biraz zaman aldı. "İlahi İsa, ben sana 'git kürek mi getir' dedim? Ben sana 'git küreyi getir' dedim. Yuvarlak olan, dünya şeklindeki küre — anladın mı? Öğretmenler odasındaki; onu istedim senden."

"Haaa, anladım. Tamam öğretmenim, hemen getiriyorum."

Tekrar öğretmenler odasına döndü. Masanın üzerinde duran küreyi aldı, sınıfa götürdü. Masanın üstüne koyarken İsa'nın elleri öğretmeninin dikkatini çekti.

"İsa, ellerine bakayım."

İki elini uzattı.

"Ellerin niye böyle siyah?"

"Öğretmenim, okuldan çıktığımda bir de hafta sonları ayakkabı boyuyorum. Yıkıyorum ama çıkmıyor."

Öğretmeni az önceki neşeli halinden çıkıp ciddileşti. "Ne zaman yapıyorsun dedin?"

"Okuldan çıktıktan sonra, bir de cumartesi pazar günleri."

"İş oluyor mu bari?"

"Evet oluyor öğretmenim, boyatan çok kişi var, ayakkabıları güzel boyuyorum."

"Ya, öyle mi? Aferin."

Öğretmeni bir gün teneffüste İsa'yı yanına çağırdı. "Yarın boyalarını bir torbanın içine koyup okula getir," dedi.

İsa güldü.

"Hayırdır İsa, niye güldün?"

"Öğretmenim, zaten benim sandığım yok ki. Boyalarım torbanın içinde."

"Öyle mi? Sandıksız mı boyacılık yapıyorsun?"

"Evet."

"Tamam, o zaman torbanı al gel. Öğretmen arkadaşlarım ayakkabılarını boyatmak istiyorlar; senin iyi bir boyacı olduğundan söz etmiştim."

İsa ertesi gün elinde boya torbası ile okulun bahçesine girdiğinde öğretmeninin giriş kapısında beklediğini gördü. Yanına gittiğinde öğretmeni, "Benimle gel," dedi. Öğretmenler odasına gittiler; torbayı masanın üstüne bırakmasını söyledi. "Seni çağırdığımda gelirsin, öğretmen arkadaşlarımın ayakkabılarını boyarsın."

Öğrenciler dersteyken öğretmeni onu dışarı çıkardı. Beraber öğretmenler odasına gittiler; yerde beş çift ayakkabı duruyordu: ikisi bayan, üçü erkek kundurasıydı. "İstersen burada boya; istersen hademe Hüsamettin Efendi'nin malzeme koyduğu odaya git, orda boya. Sen bilirsin," dedi öğretmeni. "Öğretmenim, ben Hüsamettin amcanın odasında yapayım; buraya belki öğretmenler gelir, oraya gideyim."

"Tamam, oraya git. İşin bittiğinde haber verirsin."

İsa öğretmenine mahcup olmamak için güzel boyamaya çalıştı: iyice fırçaladı, bir iki kere cila sürdü ve kadife ile iyice parlattı. Güzel boyadığına emin olduktan sonra ayakkabıları yan yana dizdi ve sınıfta olan öğretmenine haber verdi. Öğretmeni onunla birlikte öğretmenler odasına geldi. "Sen git ayakkabıları buraya getir," dedi. İsa boyadığı ayakkabıları öğretmenler odasına getirdi. Öğretmeni ayakkabıları şöyle bir inceledikten sonra, "Çok güzel boyamışsın, eline sağlık; öğretmen arkadaşlar çok memnun olacak," dedi. "Artık sen sınıfa gidebilirsin; gitmeden ellerini çeşmede yıkayabilirsin. Boyaların gene masanın üstünde kalsın; okuldan çıkarken alırsın. Beni görmeden de okuldan ayrılma."

"Tamam öğretmenim."

Son ders zili çaldıktan sonra bütün öğrenciler hızlıca çıktı; İsa acele etmedi, yavaş yavaş toplandı. Hem öğretmenler odasından boyalarını alacaktı hem de öğretmeniyle görüşecekti. Önce kardeşini buldu, biraz gecikeceğini söyledi. Sonra öğretmenler odasına gitti. Öğretmenlerin hepsi oradaydı.

"Eline sağlık, çok iyi boyamışsın," dediler.

Öğretmeni onunla koridora çıktı. "Öğretmen arkadaşlar ayakkabılarını güzel boyadığın için seni tekrar çağırmak istiyorlar. Haber veririm, boyalarını alır gelirsin." Eline yetmiş lira sıkıştırdı. "Paranı kaybetme. Yarın görüşürüz."

Eve döndüğünde babasına ve ablasına her şeyi anlattı. "Hadi, iyisin; bugün iyi para kazandın," dediler.

Akşam Hayrettin amcalara oturmaya gittiler. Hayrettin amca hal hatır sordu. Babası, "İsa ayakkabı boyuyor, işleri de iyi gidiyor. Bugün okuldaki öğretmenlerin ayakkabılarını boyamış, fazla para da vermişler. Yalnız İsa'nın boya sandığı yok, nereden buluruz bilmiyorum," dedi.

Hayrettin amca İsa'ya döndü. "Sandığın yok mu? Nasıl boyuyorsun?"

"Eşyalarımı torbada taşıyorum."

"Torbada mı? Tamam. Ben sana bir sandık yapayım. Sen yarın değil öbür gün gel, sandığını al."

İsa iki gün heyecanla bekledi. Cumartesi öğlen Hayrettin amcalara gitti; bahçedeydi. "Gel gel," dedi, "senin sandığını yaptım." Kenarda duran sandığı uzattı. Kendi kalıp tahtalarından bir sandık yapmıştı; tahtaların üzeri kurumuş harçla kaplıydı. Sandık küçüktü ama hiç yoktan iyiydi. İsa yine de sevindi; bu onun ilk sandığıydı. Hayrettin amca nerden bulduysa omuzuna atsın diye sandığa lastik bir kayış çivilemişti.

İsa sandığı omuzuna atıp eve döndü. Yolda giderken kendini gerçek bir boyacı gibi hissetti. Artık o da diğer boyacılar gibi elindeki fırçayla sandığa vurarak tempolu müzikler yapabilecekti.

Pazar sabahı erkenden çarşıya çıktı. Sandığı olduğu için daha bir özgüvenle, "Boyacı, ayakkabını boyayalım!" diyordu. O gün diğer günlerden çok daha fazla ayakkabı boyadı. Ona sandıksız diye takılan boyacıların önünden sandığını göstere göstere geçti. Kimi "Hadi, yine iyisin, sandık bulmuşsun!"; kimi "Hele şu sandığa bak, valla çok orijinal!"; kimi "Vay be, sandık sahibi olmuşsun!" dedi.

O zamanlar boyacıların ellerindeki tahta fırçayla sandığa vurarak yaptığı bir melodi vardı: "Beş para ver, beş para ver, beş para yoksa on para ver." İsa bu melodiyi o kadar çok duymuştu ki bir gün sandığı olursa bu melodiyi çalmayı çok istiyordu; sandığı önüne koyduğu ilk anda elindeki fırçayla bu melodiyi çalmayı denedi. Beş para ver, beş para ver, beş para yoksa on para ver.

İsa, okuldan eve dönünce ayakkabılarını kapının önünde çıkarır çıkarmaz doğrudan annesinin yattığı odaya gitti.

Annesi her zamanki gibi yer yatağında, başında beyaz tülbendi, elinde beyaz mendili, bacaklarına örttüğü battaniyeyle duvara yasladığı yastığa sırtını dayamış oturuyordu. İsa gidip annesine sarıldı, annesi de ona sarılıp başını öptü. İsa hemen annesinin yanı başına oturdu.

— Nasılsın oğlum, iyi misin?

— İyiyim anne.

— Okul nasıl gidiyor, derslerini yapıyor musun?

— Evet anne.

— Öğretmeniniz iyi biri mi, yoksa size kızıyor mu?

— Yok anne, kızmıyor.

— Aferin, akıllı oğlum, deyip yanında oturan İsa'nın başını tekrar öptü.

— Oğlum, ablanla küçük kardeşin fırına ekmek almaya gittiler; döndüklerinde yemeğini ye, daha sonra dayının yanına git. Dayına bir sor bakalım, Ferhat abinden haberi var mı, onunla bu yakınlarda konuşmuş mu, abin ne zaman eve gelecek? Annem senden haber bekliyor de.

— Tamam anne.

İsa ablasını beklerken sokağa çıktı. Sokakta kimse yoktu; kapının önünde yere oturdu. Ablası ve küçük kız kardeşi gelince kalktı, onlarla beraber içeri girdi. Ablasının hazırladığı yemeği yiyip "Anne, ben gidiyorum" diyerek evden çıktı.

İsa'nın abisi Ferhat ortaokulu bitirince ilçede endüstri meslek lisesi olmadığı için ildeki bir akrabasının yanına gitmiş, liseyi orada okumuştu. Okul bitince üniversite sınavlarına girmiş, mühendislik bölümünü kazanmıştı. Ailesinin maddi imkânları iyi olmadığından okul masraflarını karşılamak için okuldan kalan zamanlarında saatlik işlerde çalışıyor, yaz tatilinde ise çevre şehirlerde inşaat işinde çalışan akrabaların yanında inşaata gidiyordu. Senede bir, kısa bir süreliğine de olsa eve geliyor, sonra tekrar geri dönüyordu.

İsa'nın annesinin rahatsızlığı artınca Ferhat, annesini tedavi etmek için yanına çağırmış; annesi "Oğlum, oralar çok uzak, gelemem" dese de Ferhat onu doktora götürmek istediğini söyleyip ısrar etmişti. Annesi de onu kırmayıp İsa'yı da yanına alarak onun yanına gitmişti.

Ferhat öğrenci yurdunda kaldığından annesini ve kardeşini arkadaşlarının kaldığı öğrenci evine bırakmıştı. Ertesi gün annesini kendi okuluna yakın bir hastaneye götürmüş; muayene sonucu doktor annesinin hastanede yatması gerektiğini söylemişti. Bunu annesine açıkladı.

— Oğlum, kalmasına kalayım da; sen de biliyorsun, yıllardır gitmediğim doktor kalmadı, hiçbiri bir çare bulmadı. Buranın da çare olduğunu zannetmiyorum. Ama mademki sen istiyorsun, tamam kalayım.

Ferhat annesini kalacağı odaya kadar refakat etti.

— Anne, burası büyük şehir; en iyi hastaneler, en iyi doktorlar burada. Mutlaka bir çare bulurlar. Sen canını sıkma, ne diyorlarsa onu yap, bir an önce iyileşmene bak. Her gün yanına gelirim, merak etme.

Deyip annesini öptükten sonra İsa'yla hastaneden ayrıldı.

Abisiyle birlikte olmak İsa için tarifsiz bir sevinçti. Abisi eve pek sık gelmezdi; gelse de sadece birkaç gün kalıp geri dönüyordu. O yüzden geldiğinde evde bir bayram havası esiyordu.

İsa, abisiyle dolaşırken ablasına ve küçük kardeşine anlatmak için mümkün olduğunca fazla şeyi hafızasına kaydetmeye çalışıyordu. Yüksek binalar, peş peşe giden arabalar, korna sesleri, insanlarla dolu kaldırımlar, trafik ışıkları, parklar ve kafeteryalardan gelen müzik sesleri onu adeta büyülemişti.

Ferhat, İsa'yı da yanına alıp her gün annesini ziyarete gidiyordu. Son gidişlerinde annesinin üç-dört gün sonra taburcu edileceği söylenmişti. Hastane çıkışı Ferhat, İsa'ya döndü:

— Bugün seni Luna Park'a götüreceğim.

— Luna Park ne abi?

— Sana sürpriz olsun, gittiğinde kendin görürsün.

Hastaneden yirmi-yirmi beş dakika kadar yürüyüp büyük bir parka geldiler. İsa, parkın girişinde koyu renkli taştan yapılmış kadın ve yunus heykelleriyle karşılaştı; bu heykelleri ne amaçla koyduklarını anlamadı. Parkın içine doğru biraz daha ilerlediklerinde sol tarafta içinde kayıkla dolaşan insanların olduğu bir gölet vardı; biraz daha ilerleyince müzik ve çocuk seslerinin birbirine karıştığı, havalanan uçakların, dönen atların ve motorsikletlerin olduğu bir alana geldiler. İsa uçakları şaşkınlıkla izliyordu. Abisi onun bu şaşkınlığını fark edip:

— Sana dediğim yer burası. Buranın adı Luna Park. Uçağa binmek ister misin?

İsa başını sallayarak evet dedi. Havadaki uçaklar yere inince abisi onun birine binmesine yardımcı oldu. Gözlerinden İsa'nın korktuğu belliydi. Abisi eliyle saçını okşayıp ona gülümseyerek "Korkma, ben buradayım" dedi. Bindiği uçak yavaş yavaş yükseldi; uçak yükseldikçe İsa'nın heyecanı ve korkusu da yükseliyordu. Elleri tuttuğu direksiyona sıkıca yapışmıştı.

Uçak bir iki kez yükselip alçalınca İsa'nın korkusu azaldı; sonraki iniş çıkışların keyfini çıkardı. Uçaklar önce yavaşladı, sonra yere indiler. Abisi sordu:

— Sevdin mi, yoksa korktun mu?

— Önce korktum, sonra korkmadım.

Doktorlar İsa'nın annesine bir reçete yazıp taburcu etmişlerdi. Ferhat, eve dönmeleri için iki gün sonrasına otobüs bileti aldı. Otogara gidecekleri gün elindeki torbayı annesine uzattı.

— Anne, Hatice ile Melahat'a bir şeyler aldım. Onlara verirsin.

— İsa, sana da bir hikâye kitabı aldım..yolda okursun.

Deyip bir kitap uzattı.

İsa kitabı alınca önce ön yüzüne baktı, kitabın adını okudu: Taşlı Tarla. Sonra çevirip arka yüzüne baktı, tekrar ön yüze dönüp sayfaları çevirdi; içindeki resimlere bir göz attı. İsa'nın ilk defa resimli bir kitabı oluyordu.

Ferhat annesini ve İsa'yı otobüse bindirdi; otobüs hareket edene kadar onların yanında bekledi. Muavin "Gidecek yolcu kalmasın, otobüs kalkıyor!" diye bağırınca Ferhat annesinin elini öptü, sonra ona sarıldı.

— Ağlama anne. Sınavlarım bitsin, yakında geleceğim.

İsa'yı öpüp sarıldı ve "Haydi, iyi yolculuklar" deyip otobüsten indi. Hemen gitmedi; otobüs terminalden ayrılana dek el salladı.

İsa'nın annesine hastaneden taburcu edilirken verilen ilaçlar pek bir işe yaramamıştı; annesi başlarda bir süre kendini iyi hissetmiş, daha sonra hastalığı gitgide ağırlaşmıştı. Son zamanlarda sürekli Ferhat'tan söz ediyor, "Sınavlarım bitsin, geleceğim" demişti; ama çok uzun zaman olmuştu. "Nerde kaldı, şimdiye kadar gelmesi lazımdı. İyi mi acaba, yoksa başına bir şey mi geldi?" diye tedirginliğini dile getiriyordu.

İsa'ların oturdukları evden yine aynı mahallede olan başka bir eve taşınmaları gerekiyordu. Ev sahibinin evden çıkmaları için verdiği süre epey azalmıştı. Eşyaları yavaş yavaş toplamaya başladılar. Annesi o evden taşınmadan Ferhat'ın gelmesini umut ediyordu. Kapı vurulduğunda ya da bahçeden gelen bir ses duyduğunda "Çıkın bakın, abiniz mi geldi?" diyordu.

Evden taşınmaları için onlara verilen süre dolunca İsa'nın babasının kiraladığı bir at arabasıyla eşyaları yavaş yavaş taşıdılar. Tüm eşyalar taşındıktan sonra yürümekte güçlük çeken İsa'nın annesi de kalan eşyalarla birlikte at arabasına bindirilerek eve getirilmişti.

İsa'nın annesi bu yeni evi pek sevmedi; sevmediğini de her fırsatta dile getiriyordu. Bazen de İsa'nın babasına:

— Ferhat geldiğinde bu evi bulabilecek mi? Buraya taşındığımızı ona kim söyleyecek, buraya nasıl gelecek?

diye soruyordu. İsa'nın babası:

— Nasıl bulamayacak? Ferhat geldiğinde önce Şerif'in yanına uğruyor; onun yanına uğramadan zaten eve gelmiyor.

diye yanıtlıyordu.

İsa'nın annesinin durumu her geçen gün ağırlaşıyordu; son zamanlarda daha sık "Ferhat ne zaman gelecek?" diye söylenip duruyordu.

İsa'nın babası eşinin durumunu hiç iyi görmediğinden o gün evde kalmış, işe gitmemişti.

Salonun ortasında yer yatağında oturan annesi kapının önüne çıkmak istediğini söyledi. İsa'nın babası ve ablası ona destek olup kapının önüne çıkardılar; yere konan bir minderin üzerinde oturdu. Bir süre etrafı izledi, bahçe kapısına uzunca süre baktı. Sonra:

— Hava serin, üşüyorum. İçeri girelim.

İçeri girip yerdeki yatağına oturduktan sonra etrafında oyun oynayan İsa ile Melahat'ı yanına çağırdı. Onlara sarıldı, ağladı.

İsa eski mahalleye gitmek için evden çıkacağı zaman babası "Oğlum, buralardan fazla uzaklaşma, eve erken gel" dedi. İsa "Tamam baba" deyip çıktı. Eve döndüğünde babası annesinin baş ucunda oturmuştu. Annesinin gözleri kapalıydı; ağzı hafif aralık, hırıltılı bir şekilde zor nefes alıp veriyordu. Küçük kardeşi Melahat duvarın dibinde bir minderin üzerinde oturmuş, sessizce annesine bakıyordu. İsa ablasını göremeyince mutfağa gitti. Ablası ocağın başında, elindeki kaşıkla tenceredeki yemeği karıştırırken bir yandan da ağlıyordu.

İsa mutfağın girişinde bir süre bir şey demeden bekledi. Sonra ablasının yanına giderek:

— Ne oldu abla, niye ağlıyorsun?

dedi. Ablası yaptığı işe devam ederek koluyla gözyaşlarını sildi.

— Annem çok hasta.

İsa'nın annesi o gece yarısından sonra vefat etti.

Annesinin vefatının üzerinden yaklaşık bir hafta geçmişti. İsa'nın babası hâlâ evde taziye için gelenlerle ilgileniyordu. İsa okuldan eve dönünce oyun oynamak için eski evlerinin sokağına, arkadaşlarının yanına gidiyordu. O gün de arkadaşlarının yanına gitmek için ayakkabılarını giyip dışarı çıktı.

Yeni taşındıkları evin ilerisinde, eski evlerine giden yol üzerinde geniş bir meydan vardı. İsa sokağı bitirip meydana çıktığında karşıdan abisi Ferhat'ın geldiğini gördü. Üzerinde keten bir pantolon, uzun kollu bir gömlek, gözünde güneş gözlüğü vardı. İsa ona doğru koştu. Abisi de ona doğru koşan kardeşine kollarını açtı ve İsa'yı kucakladı.

İsa abisinin boynuna sarılmışken:

— Abi, biliyor musun, annem öldü.

Abisi İsa'yı kucağında tutarken usulca "Evet, biliyorum" dedi. Sonra İsa'yı yere indirdi. Güneş gözlüğünü çıkarıp gözyaşlarını sildi ve gözlüğünü tekrar taktı. İsa'nın elinden tutarak eve doğru yürüdüler.

O akşam İsa, ablası ve küçük kardeşi uykuları gelinceye kadar hep Ferhat abilerinin yanında oturmuşlardı. Her zaman güler yüzlü ve neşeli olan abilerini ilk defa bu kadar üzgün görüyorlardı. Annelerini kaybetmişlerdi; ama Ferhat abilerinin eve gelmesi her zamanki gibi onları çok mutlu etmişti. Uykuları gelince İsa ve Melahat ağabeylerini öpüp kendi yataklarına gittiler. İsa tamamen uykuya dalana kadar abisiyle babasının sessizce konuştuklarını duyuyordu.

Sabah ablası İsa'yı okula gitmesi için uyandırdı. İsa uyanınca gözleri önce Ferhat abisinin uyumuş olabileceği yatağı aradı. Ne salonda ne de diğer odada yerde serili yatak yoktu.

— Abla, Ferhat abiyi gördün mü, nerede?

— Evde değil, gitmiş.

— Evden mi gitmiş?

— Evet. Babam dedi, onu boşuna arama; çabuk kahvaltını yap, yoksa okula geç kalacaksın.

İsa evde her zaman kendi kitaplarının arasında olan, abisinin hediye ettiği kitabı aradı. Ama bulamadı. Bulamayınca ablasına sordu. Ablası görmediğini söyledi. Bu kez babasına sordu:

— Benim kitabımı gördün mü?

Babası, kitabı içinde resimlerin olduğu bir torbayla birlikte beyaz bir bohçaya sardığını söyledi. Evin tümünü aradılar; bohçayı bulamadılar.

— Büyük ihtimalle at arabasıyla eşyaları taşırken yolda düşürmüşüz. Aradan çok zaman geçti, artık bulmak biraz zor.

— Olsun baba. Ben yine arabanın geçtiği yoldan geçip oralara bir daha bakacağım, belki bulan biri bir kenara atmıştır.

— Tamam oğlum, sen bilirsin, bak bakalım.

İsa at arabasının geçtiği yoldan eski evlerine kadar sağa sola, bütün duvar diplerine baktı. Ancak bulamadı.

Abisinin bütün fotoğrafları ve ona verdiği kitap, abisiyle birlikte yok olup gitmişti.

İsa o şehirde yaşadıkları süre boyunca o kitabı bulma umuduyla hep aynı sokaklardan etrafa bakarak gidip geldi. O kitabı bulursa abisinin tekrar geri geleceğine inanıyordu.

O şehirden ayrıldılar.

İsa bir vesileyle ilçeye her geldiğinde önce eski oturdukları mahalleye gider, daha önce yüzlerce kez yürüdüğü sokakları ilk defa geçiyormuş gibi sağa sola bakarak dikkatle dolaşırdı.

Kitabı hiç bulamadı.

Bulacağına dair inancını ise hiçbir zaman yitirmedi. Kim bilir, belki bir gün.

“Baba, iyi misin?” diye sordu ablası.

Babasının gözleri kapalıydı; sağ elinin tersini alnına koymuş, susuzluktan kurumuş ve çatlamış dudakları aralık bırakarak hızla nefes alıp veriyordu. Göğüs kafesinin alt kısmı tamamen içeri çökmüş, karnı adeta sırtına yapışmıştı; nefes aldıkça göğüs kafesi hızla inip kalkıyordu. İsa’nın ablası babasının dudaklarını görünce hemen içeri koşup bir bardak su almıştı. İsa ve küçük kardeşi yere babalarının yanına çömelmiş ona bakıyorlardı.

Ablası babasının baş ucuna oturup seslendi:

“Baba, biraz su iç.”

Gözleri hâlâ kapalıydı, tepki vermedi. Duymamış olabilir diye tekrar etti. Babası bu kez gözlerini aralayıp, konuşmadan, eliyle “istemiyorum” der gibi bir hareket yaptı ve gözlerini yeniden kapattı. Ablası elinde suyla yanı başında, ne yapacağını bilmeden, öylece babasına bakıyordu.

İsa ve küçük kardeşi babalarının yanında oturmuş, ablalarının onu su içmeye ikna etmeye çalışmasını korkuyla izliyorlardı. Ablaları ikna edemediğini görünce önce küçük kız kardeşi Melahat, ardından İsa ağlamaya başladı. İsa bir yandan ağlıyor bir yandan da “Baba, biraz su iç” diyordu. Babası gözlerini açmadan, duyduğu seslere yanıt olarak kafasını sağa sola salladı. Üçü orada babalarını çaresizce izlemeye devam ettiler.

Epey bir zaman geçtikten sonra babaları gözlerini hafifçe aralayıp, elinde su bardağıyla hâlâ yanı başında oturan kızına bir şeyler mırıldandı. Ne dediğini anlamayan İsa’nın ablası kulağını babasının ağzına yaklaştırdı.

“İftar ezanı...” dedi babası kısık bir sesle.

“Tamam baba, ezan okunduğunda söylerim,” dedi ablası.

Sonra İsa’ya döndü:

“İsa, git kapının önünde bekle; ezan okunduğunda çabuk haber ver.”

İsa ezan sesini duymak için kapının önünde sabırsızlıkla beklemeye başladı. Babasının iyileşmesi tamamen o ezan sesine bağlıydı; içinden ezanın bir an önce okunması için dua ediyordu. Nihayet ezan sesini duyunca hızla içeri koştu.

“Ezan okundu! Ezan okundu!” diye bağırdı.

***

İsa, yaz tatilinde tarlada ailesiyle birlikte çalışmış; küçük de olsa eve maddi bir katkı sağlamıştı. Bu yüzden kendini daha olgun ve değerli hissediyordu. Okullar açılmış, dördüncü sınıfa başlamıştı. Okula gitmeyi sevdiğinden çalışkan bir öğrenci sayılıyordu; kendi ödevlerini kendisi yapıyor, kendinden küçük kız kardeşinin ödevlerine de yardımcı olmaya çalışıyordu. Annesini kaybetmenin onda yarattığı büyük boşluk ve üzüntü bir yana, mutlu bir çocuk sayılırdı. Birlikte vakit geçirdiği iki arkadaşı vardı: biri Halim, öteki de Kutbettin'di.

Halim sınıf arkadaşıydı; ikisinin de evi okula yakındı. Halim ile İsa, okuldan çıkmadan önce okulun önünde buluşmak için sözleşir, evde hızlıca bir şeyler atıştırıp koşarak buluşma noktasına gelirlerdi. Gerçi Halim, çoğu zaman elinde salça sürülmüş ekmek ya da sarımsak sürülüp tuzlanmış iki parça ekmekle evden çıkar; birini yolda yerken ikincisini varınca yemeye devam ederdi. Sarımsaklı ekmek yediği günler fena kokardı; ama İsa hiçbir şey demezdi. İsa da bazen evde hazır bir şeyler bulamazdı. Ablası bekle birazdan hazırlarım dese de İsa, tıpkı Halim gibi, bir parça ekmeğe salça sürer; okula gidip geldiği kırlık yoldan ekmeğini yavaş yavaş yiyerek yürürdü. Bu kırlık yolu çok severdi. Baharla birlikte yemyeşil çimenler ve papatyaların arasındaki karahindibalar onu çok mutlu ederdi; bu sarı çiçekleri, güneşli ve güzel günlerin habercisi olarak görürdü. İsa ile Halim ya okulun bahçesinde oynar ya da okulun yukarısında, mahallenin çocuklarının da gelip misket oynadığı sokağa gidip orada diğer çocuklarla misket oynarlardı.

İsa'nın diğer yakın arkadaşı Kutbettin ise İsa'dan iki-üç yaş büyük olmasına rağmen onunla arkadaşlık yapmayı severdi. Kutbettin'in de İsa için çok özel bir yeri vardı. Evi biraz uzakta, başka bir mahallede olmasına karşın bulduğu ilk fırsatta İsa'nın yanına gelmeyi ihmal etmezdi; önce sokağa, sonra okulun bahçesine bakardı, orada da bulamazsa evlerine gelirdi. Kutbettin'in ailesiyle İsa'nın ailesi eskiden komşuydu; İsa'nın abisiyle Kutbettin'in abisi de arkadaştı. İsa'nın annesi de Kutbettin'in annesini severdi. Her iki aile farklı evlere taşınınca İsa'nın annesi Kutbettin'in annesini ancak bayramdan bayrama ziyaret edebiliyordu; hastalığı ilerlediğinde ise artık evden hiç çıkamaz olmuştu. Kutbettin, onlara gidip geldikçe annesiyle ilgili haber alır, selam söylerdi.

Kutbettin'in hem annesi hem de babası görme engelliydı. Kutbettin ilkokulu bitirdikten sonra okula devam edememişti. İsa'nın hem en iyi arkadaşı hem de koruyucusuydu; bütün çocuklar Kutbettin'den korkardı. Kutbettin hem yapılı hem de gözü pek biriydi; kavgadan asla çekinmezdi, hatta birinin sataşmasını dört gözle beklerdi. Ama durduk yere kimseye karışmaz, hiçbir şeyden korkmaz, macerayı seven biri olarak tanınırdı.

Kutbettin'in babasına hafız derlerdi. Cuma günleri, cuma namazından önce ilçenin merkez camisinin girişine yakın bir yere oturur; bir yandan tef çalar, bir yandan kasideler okurdu. Her cuma Kutbettin babasını evden alır çarşıya götürür, namazdan sonra yine babasının elinden tutarak aynı tempoyla eve geri getirirdi. İsa, okula gitmediği bir cuma günü Kutbettin ve babasına denk gelmiş; Kutbettin babasının elinden tutup yürürken İsa da hiç konuşmadan yanlarında yürümüştü. Bir ara Kutbettin'in babası oğluna yanında kimin olduğunu sordu. Kutbettin de «İsa var, baba,» dedi. İsa hiç konuşmamıştı; ama babası birinin onlarla yürüdüğünü sezinlemişti. Zaten İsa'yı tanıyordu; Kutbettin'lerin evine gittiğinde babasına ya abdest alırken ya da abdest almaya gidip gelirken rastlıyordu. Evin tuvaleti bahçedeydi; tuvaletin yanı başında abdest almak için her zaman dolu iki ibrik bulunurdu.

Caminin önüne vardıklarında Kutbettin babasını orada bıraktı. Babası, elindeki tefle usulca oturdu; bir süre sessiz kaldıktan sonra tef eşliğinde gür sesiyle kasideler okumaya başladı. İsa, Kutbettin'le birlikte bir süre izledi. Asıl dikkatini çeken Kutbettin'in babasının ritimle tef çalması ya da gür sesiyle kaside okuması değildi; asıl ilgisini çeken babasının yere oturuş biçimiydi. Dizleri önde birleşik, ayakları ise yanlara açılmış şekilde kalçasıyla doğrudan yere oturmuştu; bu duruş bir «W» harfi oluşturuyordu. İsa uzun süre «Nasıl böyle oturabiliyor acaba?» diye düşündü.

Kutbettin İsa'ya «Ben çay ocağına gidiyorum,» dedi. Kutbettin'in eniştesinin çarşıda küçük bir çay ocağı vardı; Kutbettin düzenli olmasa da eniştesine yardıma gider, yakındaki esnafa çay götürür, ortalığı siler süpürürdü. Eniştesi cuma namazına gittiğinde o da çay ocağında temizlik yapacaktı. «Gel, beraber gidelim,» dedi Kutbettin. İsa ise «Yok, ben amcamdan domates, patlıcan alacağım,» dedi. İsa'nın amcasının çarşıda seyyar bir sebze-meyve tezgâhı vardı.

Kutbettin İsa'lara gittiği kadar İsa da Kutbettin'lere giderdi. Kutbettin'lerin evi mahallenin dışındaydı; evin etrafı tarla ve bahçeydi. Evlerine varana kadar labirent gibi kıvrılan, taşlarla örülmüş bahçelerin arasındaki dar yollardan geçmek gerekiyordu. İsa bazen taşların üzerinde kıvrılarak güneşlenen yılanlara da rastlıyordu; gözünü yılandan ayırmadan sessizce ama daha hızlı adımlarla oradan uzaklaşıyordu.

İsa ile Kutbettin hep onların damında oynarlardı. O dam İsa için bir kale gibiydi; damı çevreleyen duvar, şekil olarak bir kalenin surlarını andırıyordu. Evin etrafının bağ-bahçe-tarla olması da bu hissi pekiştiriyordu. Damda yazın geceleri uyumak için her zaman bir taht bulunurdu. Bu taht dört ayaklı, kare biçiminde bir şeydi; örtmek için dört köşesine uzunca birer sopa konur, üstü perdeyle çevrelenirdi. Yatak ve yorganlar katlanmış, üstü örtülü olarak hep orada durur; akşam tahtın üzerine yeniden serilirdi. Kutbettin ile İsa bu tahtın üzerinde oturur vakit geçirirlerken Kutbettin'in annesi meyve pestili, kuru üzüm ve ceviz hazırlar, Kutbettin'e seslenerek gelip almasını söylerdi. İkisi bir keyifle tahtın üzerine oturur, getirilen ikramı bitirirlerdi. İsa, Kutbettin'lerde özellikle pestil yemeği çok severdi. Kutbettin'in annesi pestili kızının yardımıyla kendisi yapardı. Yörede çok fazla üzüm çeşidi olduğundan bütün köylerde bolca pestil ve kuru üzüm bulunurdu; bir de ceviz içinden yapılan sucuklar. İsa bazen Kutbettin'in annesinin yeni yaptığı pestillere de denk geliyordu: annesi jöleyi bir örtünün üzerine yayar, kuruması için dama sererdi. İsa, bezin üzerine serili pestilden parçalar koparıp yerdi. Kendi annesi de sağlıklı olduğu dönemlerde pestil yapardı; İsa, pestili yapıldıktan sonra güneşin altında bir an önce kurusun diye dört gözle beklerdi.

Kutbettin'in ablası, aynı bahçe içindeki bitişik evde oturuyordu. Evliydi ve üç yaşında bir oğlu vardı. Çay ocağı işleten eşini uğurladıktan sonra ev işlerinde annesine yardımcı olmaya çalışıyordu. Hem kendi ev işleri hem ailesinin yükü bir arada zor oluyordu; anne babasının durumuna üzülüyordu. Evlendiği hâlde sırf onlara yakın olmak için yan yana bir ev aramışlar, en nihayetinde burayı bulmuşlardı.

Kutbettin'in abisi liseyi bitirdikten sonra üniversite sınavlarını kazanamamıştı. Anne-babası onun evlenmesini çok istiyordu; malum, ikisi de görme engelliydiler ve eve gelecek bir gelin pek çok sıkıntılarını çözecekti. Ancak Kutbettin'in abisi onları dinlememiş, «İstanbul'da iş buldum» deyip evden ayrılmıştı. Kutbettin daha küçüktü; biraz daha büyük olsaydı onu evlendireceklerdi.

İsa'nın evleri mahallenin içinde olmasına rağmen etrafında birkaç meyve bahçesi vardı: fıstık, elma, armut ve ayva. Sahipleri kim bilinmez; uzun yıllar önce dikilmiş olan bu ağaçlarla kimse gelip ilgilenmez, meyvelerini toplamazdı. Kutbettin geldiğinde genellikle o bahçenin etrafında dolaşırlardı; bazen de bahçeye girip meyve kopardıkları olurdu. Duvarın bir kenarına oturup yerlerdi.

Bir gün Kutbettin İsa'ya iki ayva koparıp uzatmış; ikisi yemeye çalışıyorlardı. Ancak ayvalar o kadar sertti ki yemek mümkün değildi. Kutbettin İsa'ya «Bu ayvalar böyle yenmez; toprağa gömmek gerekiyor,» dedi. İsa «Neden toprağa gömeceğiz?» diye sordu. Kutbettin anlattı: «Bize gelen bir misafirden duydum; toprağa gömdüğünde ayvalar çok daha lezzetli ve yenebilir oluyormuş.» Sonra birlikte bahçeden beş-on tane ayva kopardılar; aşağıdaki tarlaya doğru giderek yol üzerindeki su kuyusuna yakın bir yerde toprağı bir sopa yardımıyla kazıyıp ayvaları gömdüler. Ama Kutbettin'in ne kadar süre gömülü kalması gerektiği konusunda pek fikri yoktu. İsa'ya «Arada bir gelir kontrol ederiz,» dedi. Kutbettin'in ne zaman İsa'lara geleceği ya da İsa'nın ne zaman Kutbettin'lere gideceği belli değildi; kim ne zaman fırsat bulursa ötekinin evine gidiyordu.

İsa, sınıf arkadaşı Halim ve mahalleden oyun arkadaşlarıyla zaman zaman okulun arka taraflarındaki tepede yer alan, önünde geniş bir kırlık alan bulunan manastırın önüne top oynamaya giderlerdi. Biraz yürümeleri gerekiyordu; ama genellikle gittiklerine pişman olmazlardı. Kutbettin de futbol oynamayı severdi ve iyi de oynardı. Okulun bahçesinde maç olduğunda onu hemen oyuna alırlardı; hatta iki takım onu kendi saflarına çekmek için tartışırdı. İsa ile Kutbettin, top oynamak için okulun bahçesinde kimseyi bulamayınca «Mutlaka oradadırlar» diye manastırın oraya giderlerdi. Bazen gerçekten orada oynayanlar olurdu; bazen de kimse olmazdı.

Oradaki manastır, yöredeki diğer manastır ve kiliseler gibi çok eski bir tarihe sahipti. Yüksek duvarlarla çevrili bir bahçesi ve her zaman açık olan büyükçe bir giriş kapısı vardı. Orayla ilgilenen yaşlı bir adam dışında hiç kimseye rastlamamışlardı. Bahçede eski tarihlere ait mezarlar vardı; mezar taşlarında Süryanice yazılar yazıyordu. Bahçedeki kilisenin ana kapısında da Süryanice yazılar vardı. Girişe yakın mezarların ötesinde, bahçenin arka tarafında eski yapılar bulunuyordu; İsa korktuğundan o tarafa hiç gitmemişti.

İsa ile Kutbettin yine top oynamak için manastıra gelmişlerdi; ancak orada kimseyi bulamayınca geri dönmeye karar verdiler. Tam döneceklerken Kutbettin birden durdu. «Duydum ki manastırın arka bahçesinde kimsenin bilmediği gizli bir yer varmış,» dedi. «Arkadaşımın dediğine göre oraya girip üç kez dönersen altın bulup kısa sürede zengin oluyorsun.» İsa biraz tereddüt etti. Kutbettin ekledi: «bir arkadaşım söyledi. Hadi, içeri girmesek de öyle bir yer var mı bakalım.» Ve manastıra doğru yürüdü. İsa istemeye istemeye peşinden gitti.

Girişte sağdaki mezarların arasından yavaş yavaş ilerlediler. Öndeki bazı mezar taşlarında ölen kişilerin resimleri vardı; ilerledikçe mezarlar daha da eski bir hal almış, resimler yerini yalnızca Süryanice yazılara bırakmıştı. İsa tarihleri okumaya çalıştı ama bir şey anlamadı. Bahçenin sonlarında bir yapı gördüler; neredeyse mezarlarla aynı seviyedeydi, yalnız damındaki taşlar yıkılmış, bir harabeyi andırıyordu. Kutbettin «Hadi gel, gidip bakalım,» dedi. İsa isteksizdi; işin gerçeği, korkuyordu. Kutbettin onun tereddüt ettiğini görünce «Korkuyor musun? Önce bir bakacağız, hemen girmeyiz,» dedi. İsa istemeye istemeye de olsa kabul etti.

Yapı, içeri girdikçe yerin altına doğru iniliyormuş hissi veriyordu. Yanına yaklaştıklarında yalnızca pencere büyüklüğünde, bir kişinin geçebileceği bir giriş gördüler. Kutbettin önden girdi. İsa önce girmekte tereddüt etti, kapının önünde biraz bekledi; Kutbettin «Hadi gel, korkma, gel!» deyince o da peşinden içeri girdi. Karşılarına bir duvar çıktı; kapıdan sızan ışık girişi aydınlatıyordu. Kutbettin sağa doğru birkaç adım attı. Sağında, solunda duvar; yol sadece bir kişinin yürüyebileceği genişlikteydi. İlerledikçe aydınlık azaldı, bir süre sonra yerini zifiri karanlığa bıraktı.

İsa bir yandan eliyle duvarlara dokunarak ilerliyor, bir yandan da Kutbettin'i kaybetmemek için titreyen sesiyle onunla konuşmaya çalışıyordu. Bir ara geri dönmeyi düşündü; ancak o karanlıkta tek başına geri dönmeyi göze alamadı. Yürümeye devam ettiler, ama zifiri karanlığın sonu bir türlü gelmiyordu. İsa sürekli Kutbettin'e bir şeyler soruyor; aldığı tutarsız cevaplardan onun da tedirgin olduğunu hissediyordu. O karanlıkta Kutbettin'e «Bir dahaki gelişimizde yanımıza mum alalım,» dedi. Kutbettin «Çakmak da olur,» dedi. Aslında İsa oraya bir daha gelmeyi düşünmüyordu; ama Kutbettin'in korktuğunu anlamasını istemiyordu.

İsa ilerledikçe yolun daralmaya başladığını fark etti; bir süre sonra sıkışacaklarını düşündü. Kutbettin'e «Buradan çıkabilecek miyiz? Çıkışı var mı?» diye sordu. Kutbettin «Yoksa geri döneriz,» dedi. Bu cevap İsa'yı rahatlatmak bir yana, daha da tedirgin etti. «Demek ki gerçekten böyle bir ihtimal var,» diye geçirdi içinden. «Allah'ım, yardım et; buradan kurtulursam söz, bir daha böyle yerlere girmeyeceğim. Biz burada ne arıyoruz, keşke girmeseydim, kapının önünde bekleseydim.» Tam öyle düşünürken Kutbettin «Çıkıyoruz!» dedi. İsa önce ne dediğini anlamadı, ya da inanmak istemedi. Karanlığı kovalayan hafif bir aydınlık Kutbettin'i doğruluyordu. Attıkları her adım onları ışığa biraz daha yaklaştırıyordu; en nihayetinde ikisi de karanlığa alışmış gözlerini kısarak girdikleri kapıdan dışarı çıktılar. O girişten çıkarken onlarla karşılaşan biri olsaydı, mezardan çıkmış iki ölü zannederdi.

Kutbettin kapıdan çıkmadan önce İsa'ya döndü: «Altın bulmamız için iki kere daha dönmemiz gerekiyor.» İsa Kutbettin'in ciddi mi şaka mı yaptığını anlayamadı. «Ben artık altın bulmak istemiyorum,» dedi ve eliyle Kutbettin'in omuzuna dokunup çıkmaya yeltendi. Ama Kutbettin «Şaka yapıyorum!» deyip ani bir hamleyle dışarı fırladı, İsa da peşinden çıktı. İkisi de giriş kapısına bir süre baktılar; sonra geldikleri yoldan geri döndüler.

İsa, o karanlıktan kurtulduklarına hâlâ inanamıyordu. Dönüş yolunda hiç konuşmadılar. İsa, yolun iki tarafını dolduran karahindibaları izleyerek yürüyordu; onları tekrar gördüğüne bu kadar sevineceğini tahmin etmemişti. Öyle ya, bu sarı çiçekler onun için güneşli, güzel günlerin habercisiydi.

İsa’nın babası, bir sabah İsa’ya ve ablasına seslendi: “İki gün sonra pamuk çapasına gidiyoruz; ona göre hazırlığınızı yapın.” İsa ve ablası şaşırdılar. “Baba, pamuk çapası nedir? Nereye gidiyoruz?” diye sordular. Babaları, “Pamuk çapası, pamuk çapasıdır; gidip orada tarlada çalışacağız,” dedi. İsa’nın ablası itiraz etti: “Baba, biz ne iş yapacağız? İsa ve Melahat küçükler; nasıl çalışacaklar?” İsa’nın babası, “Zaten çalışmayacaklar, yanımızda duracaklar,” dedi. Ablası bunu belli etmese de bu durumdan hiç hoşlanmamıştı; ama babasına bir şey de demedi.

İsa’nın ablası Hatice on iki, on üç yaşlarındaydı. Küçük kardeşi Melahat ise henüz sekiz yaşındaydı. Annesi uzun zamandır hasta olduğundan, ve ayakta fazla kalamadığından, ev işlerine yardım etsin diye onu okula göndermemişlerdi. Bu durum annesini çok üzüyor, kızına haksızlık ettiklerini düşünüyordu; ama birinin ev işlerine yardım etmesi gerekiyordu. Hatice bu durumun farkındaydı; ancak üzüntüsünü fazla belli etmiyordu. Kardeşleri sabahları okula her gidişlerinde onları uğurlarken, her gün onlar gibi beyaz yakalı siyah önlüğüyle ve eline alacağı okul çantasıyla okula gitmenin hayalini kurardı. Anneleri vefat edince kardeşlerine daha düşkün ve daha koruyucu olmuştu.

Çapa işine iki gün sonra gideceklerdi; yavaş yavaş hazırlık yapmaya başladılar. İsa ablasına yardım ediyor, ne almaları gerektiği konusunda babalarına danışıyorlardı. İşin gerçeği babaları da bu konuda deneyimli değildi; o da ilk defa böyle bir yere gidiyordu. Babasının anlattığına göre çarşıda, köyde oturan bir akrabasına rastlamış; kendisinin işsiz olduğundan ve iş aradığından söz edince bu akrabası bir toprak ağasıyla anlaştıklarını, köyden pek çok ailenin pamuk çapasına gideceğini ve isterlerse onların da gelebileceğini söylemişti. İsa’nın babası iş bulamadığından “Tamam, biz de geliyoruz,” demişti. Yaklaşık bir ay kalacaklarmış.

Gidecekleri yerde barınacak yer olmadığından herkesin kendi imkânıyla çadır kurması gerekiyormuş. Evdeki eşyaları topladılar: dört beş battaniye, iki üç yastık, iki sünger yatak, bir çuval patates, bir çuval soğan, bir miktar pirinç ve bulgur; evdeki tüm gıda ürünleri çuvallara ve çantalara yerleştirildi. Bunların yanı sıra çaydanlık, bardak, tabak, tencere, küçük bir tüp ve yeterince elbise almayı da ihmal etmediler. Epey bir yükleri olmuştu.

Babaları, yarın öğle saatlerinde kamyonun gelip onları alacaklarını söyledi. Çocuklar sabah erken kalkıp kahvaltıda bir şeyler yedikten sonra sabırsızlıkla öğlenin olmasını beklediler. Babaları kısa bir süreliğine dışarı çıkmış, sonra eve geri gelmişti. Öğle saatlerinde kapı çalındı; iki üç genç, “Eşyaları kamyona taşıyacağız, hadi gidiyoruz,” dediler. Kamyon sokağa giremediği için eşyaları taşımaları gerekiyordu. Çocuklar da yanlarına alabildiklerini alıp kamyonun olduğu yere, eşyaları taşıyan gençlerin peşinden gittiler.

Caddeye park etmiş kamyonun arkası tıklım tıklım eşya ve insan doluydu. Her kafadan bir ses çıkıyor, herkes konuşuyor, birbirlerine sesleniyor; kimi gülüyor, kimi bağırıyordu. İsa şaşkın bir şekilde epeyce izledi. Gençler getirdikleri eşyaları kamyonda bekleyenlere uzattılar, sonra onların da ellerinden tutarak kamyona binmelerine yardımcı oldular. Son olarak İsa’nın babası da bindikten sonra kamyon hareket etmeye başladı.

Kamyondakilerin çoğu bu işe alışkın olduğundan gayet keyifli görünüyordu. Kimi şarkı söylüyor, kimi yanındakine yüksek sesle bir şeyler anlatıyor, bazı gençler birbirleriyle şakalaşıyordu. İsa, ablası ve küçük kardeşi Melahat şaşkın şaşkın etrafı izliyorlardı. Babaları ise sessiz bir şekilde etrafı seyrediyordu. Gençlerden biri, “Amca, bu çocuklar şehirde büyümüş. Bunlar çapadan ne anlar? Niye getirdin bunları? Bu köylülerin arasında ne işleri var?” diyerek güldü. İsa’nın babası da, “Doğru söylüyorsun, ama mecbur kaldık,” dedi.

Yaklaşık iki saatlik bir yolculuktan sonra verimli topraklarıyla ve özellikle pamuğuyla ünlü bir ilçeye vardılar. Şehir merkezine girmeden çalışacakları tarlaların bulunduğu yöne doğru yol aldılar; şehir tamamen geride kalmış, yerleşim yerleri görünmez olmuştu. Kamyon bir yerde durdu. Kendisine çavuş denen ve işi organize eden kişi emirler vererek herkesin bir an önce eşyasını indirmesini istedi. Herkes bir telaşla hızla eşyaları indirdikten sonra, çavuşun gösterdiği ve çadır kuracakları tarlaya eşyaları taşımaya başladılar. İsa, babası, ablası ve kardeşi de o tempoya uyarak hızlı hızlı eşya taşımaya çalıştılar. Bir süre sonra bütün eşyalar tarlaya taşındı; kamyon çekip gitti.

“Herkes bir an önce çadırını kurmaya başlasın,” dedi çavuş. Çadır kuracakları tarlanın ortasından bir gölete bağlı suyun sürekli aktığı bir kanal geçiyordu; nerede başlayıp nerede bittiği belli değildi ama epeyce uzun bir su kanalıydı. Herkes bir telaşla çadır kurmaya girişti. Çoğu deneyimli olduğundan gerçek çadır malzemesi ve branda kullanıyordu. İsa’nın babası ise getirdiği battaniyelerden üçünü kullanarak bir çadır yapmaya çalıştı. Oradakiler yardımcı olmaya çalıştılar ama bir yandan da gülüyorlardı: “Battaniyeyle olacak şey değil,” diyorlardı. Neyse, yardım ettiler ve derme çatma da olsa bir çadır ortaya çıktı. İçine iki sünger yatağı serdiler; diğer eşyaları da içine koydular.

Çadır bitince İsa ve kardeşi yere serilen yataklara uzandılar. Çadır onlara çok ilginç gelmişti; sanki bir oyun oynuyorlardı. İsa’ya her şey çok tuhaf ve heyecan vericiydi: İlk defa evin dışında bir çadırda uyuyacaktı. Uzun zamandan beri ilk defa kendini fazlasıyla mutlu hissetti.

Yavaş yavaş karanlık çökmeye başlamıştı. Çevrelerindeki çadırlarda sürekli bir hareketlilik vardı; çoğu sağdan soldan odun bulup ateş yakmıştı. Yakılan ateşler üzerinde ya da yanlarına getirdikleri küçük tüplerin üzerinde yemek yapmaya başlayan çok sayıda kişi vardı. İsa ve kardeşi de çok acıkmıştı. İsa babasına, “Baba, biz ne yemek yiyeceğiz?” diye sordu. Babası ablasına döndü: “Kızım, kardeşlerin acıkmış; bak, tüp var, tencere var, bir şeyler yap.” Ablası, “Baba ama çok geç oldu; çay yapayım, kahvaltılık bir şeyler yeriz,” dedi.

İsa’nın babası çadırın önünde boş bir tenekenin üstüne oturdu. İsa ve küçük kardeşi çadırın içinde oyalanıyordu. Aradan beş on dakika geçmeden çadırlarına yaşlı bir teyze geldi. “İyi akşamlar,” dedi ve ayağa kalkan İsa’nın babasının omzundan öptü; sonra çadırın önünde çay demleyen Hatice’ye sarılıp onu da öptü. İsa’nın babası ve yaşlı teyze ayak üstü biraz sohbet ettiler.

İsa’nın babası çocukları çağırdı: “Buraya gelin; Ayşe teyzeniz sizi görmek istiyor.” Çocuklar çadırın önüne çıktılar. Babası “Ayşe teyzeniz” deyince İsa bu yaşlı teyzeyi hayal meyal hatırladı: Yıllar önce babası onu köydeki amcasının evine bırakmıştı; kaldığı sürede bir iki defa yakında oturan bu yaşlı teyzenin evine gitmişlerdi. Teyze onunla epey ilgilenip çok sıcak davranmıştı. Ama ne derece yakın bir akrabası olduğunu bilmiyordu. Sonradan babasının anlattığına göre Ayşe teyze, İsa’nın annesinin üvey teyzesi imiş.

“Hadi çocuklar, bize gidiyoruz; orada beraber akşam yemeği yer, konuşuruz,” dedi Ayşe teyze. Bu onlar için biraz sürpriz olmuştu; fazla belli etmediler ama herkes içten sevinmişti. Birkaç çadırı geçtikten sonra büyükçe bir brandanın önüne geldiler. “Hadi çocuklar, bizim çadırımız burası; içeri girin,” dedi Ayşe teyze. İçeri girdiklerinde yerde oturan iki genç ayağa kalkıp ellerini uzattılar, “Hoş geldiniz,” deyip İsa’nın babasının ellerini öptüler. İki gencin yanı sıra kucağında çocuk olan bir kadın da ayağa kalkıp hoş geldiniz dedi; sonra herkes yeniden yere oturdu. Ayşe teyze tanıştırdı: “Bu iki genç benim torunlarım, Hasan ve Hüseyin. Bu da benim gelinim Halime; Hasan’ın eşi.”

Biraz oturduktan sonra Ayşe teyze, “Kızım Halime, kalk; misafirlerimize bir şeyler hazırla, acıkmışlardır,” dedi. Gelin elindeki çocuğu Ayşe teyzeye verip sofrayı kurmaya hazırlandı; hemen ardından Hasan da yardım etmek için peşinden gitti. Beraber yemek yediler. İsa’nın babası ikram edilen çayı içtikten sonra gitmek için müsaade isteyerek geç olduğunu ve çocukların uyuyacağını söyledi. Ayşe teyze onları uğurlarken hem İsa’nın babasına hem de çocuklara, “Herhangi bir ihtiyacınız olursa biz buradayız; bir şey istemekten çekinmeyin,” dedi. Selamlaşıp çadıra geri döndüler.

Bu çadırda uyuyacakları ilk geceydi; İsa heyecandan bir türlü uyuyamayacağını düşündü. Ancak o kadar yorgun düşmüştü ki yatağa uzanmasıyla uyuması bir oldu. Açık havada, bol oksijenle dolu o gecede çok iyi uyudu; olması gereken de buydu zaten.

Öbür gün sabah horozun ötüşüyle dinlenerek uyandı. Güneş daha yeni doğmuştu. Kız kardeşi ve ablası hâlâ uyuyordu; babası ise çadırda değildi, ondan daha erken uyanıp etrafta dolaşmaya çıkmıştı. Hatice uyanıp çay demledi; kahvaltıda zeytin ve peynir yediler. Nedense kahvaltıda yedikleri her şey ona çok lezzetli gelmişti.

Kahvaltı bitince kız kardeşiyle kanalın kenarına oturdu; ayaklarını suyun içine soktular. Herkes yavaş yavaş uyanmış, sağda solda hareketlilik başlamıştı; herkes bir şeylerle uğraşıyordu. Çavuş çıkıp geldi ve herkese toplanmalarını söyledi: “Arkadaşlar, bugün öğlen çalışmaya başlayacağız. Şimdi hep birlikte gidip çalışacağımız tarlaları göreceğiz, yolu da tanımış olursunuz. Bugün yarım gün çalışacağınız için yarım günlük yevmiye alacaksınız.”

Herkes çavuşun peşinden tarlaların arasından yürümeye başladı. İsa kardeşinin elini tuttu; yanında ablası ve babasıyla kalabalığın peşinden gittiler. Bir iki tarlayı geçtikten sonra çavuş durdu: “Burada bekleyin. İşte şuradaki tarlalar sizin çalışacağınız tarlalar. Şu birincisi, şu ilerideki ikincisi, üçüncüsü öyle devam edip gidiyor. Siz bugün öğlen şuna başlayacaksınız, yarın da şu tarlaya devam edeceksiniz. Bir saat sonra toprak ağası çapaları getirip bırakacak. Yanınızda sularınızı getirmeyi unutmayın; söylememe gerek yok zaten, çoğunuz deneyimlisiniz.” Sonra herkes çadırların olduğu yere geri döndü.

Herkes öğlene kadar bir şeylerle oyalandı. Öğle saati çavuş tekrar çıkıp seslendi: “Hadi arkadaşlar, çalışmaya gidiyoruz.” Çalışacak olan herkes yola koyuldu. İsa’nın babası ve ablası çalışacakları için onlar da kalabalığın peşinden tarlaya doğru yürüdüler; İsa ve küçük kardeşi de onları takip etti. Babası İsa’ya seslendi: “Oğlum, sen kız kardeşinle çadırda kal, gelme.” Ama İsa, “Yok baba, ben de gelmek istiyorum; orada sizi izleriz,” dedi. Babası da, “Tamam, peki, bugünlük sen de gel,” dedi.

kenarında kız kardeşiyle bekledi. Çalışacak olanlar, daha önce toprak ağasının oraya bıraktığı çapalardan birer tane aldı ve sıraya dizildi. Toplu çalışacakları için çavuşun başlama komutunu bekliyorlardı. Çavuşun “Başlayın!” demesiyle yavaş yavaş ilerlemeye başladılar. İsa pamuk çapasının ne olduğunu bilmiyordu; çalışmayanlara bakan çavuşa yaklaştı. “Amca, bunlar ne yapıyor? Nasıl çalışıyorlar, ne iş yapıyorlar?” diye sordu. Çavuş yanıtladı: “Yeğenim, işte gördüğün gibi, pamukların etrafındaki yabani otları temizliyorlar. Çapa dediğimiz iş bu. Eğer bu yabani otlar iyi temizlenmezse pamuk verimli olmaz, iyi büyümez, iyi verim vermez. O yüzden önemli bir iştir bu.”

İsa, grubun ayaklı bir şekilde topluca ilerlemesini izledi. “Aslında bu çapa işi zor bir iş değilmiş; ben de yapabilirim,” diye düşündü. İkindi vakti işi bıraktılar ve çadırların olduğu yere geri döndüler. Yolda İsa babasına, “Baba, ben de bu çapa işinde çalışabilir miyim?” diye sordu. Babası, “Zannetmiyorum izin vereceklerini, ama yine de çavuşla bir konuşalım,” dedi.

Çadırların yanına vardıklarında İsa’nın babası çavuşun yanına gidip oğlunun da tarlada çalışmak istediğini söyledi: “Becerikli bir çocuktur, başarabilir. Burada boş boş beklemesindense en azından bir işe yarar.” Çavuş, “Amca, bu kararı ben veremem; toprak ağasına sormak lazım. Parayı veren o. Yarın gelirse konuşurum,” dedi. Babası durumu İsa’ya anlattı ve çavuşun yarın toprak ağasıyla konuşacağını, kabul ederse çalışabileceğini söyledi. İsa buna çok sevindi. Hem bir işe yarayacağı için hem de eve maddi bir katkısı olacağı için. Ama aklına bir soru takıldı: Küçük kardeşi ne olacaktı? Hepsi tarlaya giderse küçük kardeşi sabahtan akşama kadar orada tek başına beklemek zorunda kalacaktı; bu kolay olmayacaktı.

Öbür gün çavuş, İsa ile ilgili toprak ağasıyla görüşmüştü. Toprak ağası, “Ben tarlaya geldiğimde ona bir çapa veririz. Çalışır, bakarız nasıl çalıştığına; eğer becerebiliyorsa tabii ki çalışsın, niye boş dursun,” demişti. İsa her gün babasıyla tarlaya gidiyor ve toprak ağasının gelmesini bekliyordu; henüz hiç gelmemişti. Üç gün sonra yine babasıyla tarlaya gitti. Kenarda beklerken çavuş oradakilere seslendi: “Toprak ağası geliyor; ona göre dikkat edin, düzgün çalışın, laf yemeyin.” Herkeste bir hareketlilik oldu.

Toprak ağası çıkıp geldi; çavuş hemen gidip karşıladı. Adam beyaz bir gömlek, mavi bir takım elbise ve pırıl pırıl parlayan yeni bir kundura giymişti. “Toprak ağası olmak işte böyle bir şeydir,” dercesine bir hali vardı. Çavuş, “Hoş geldin, ağam; nasılsın, iyi misin?” diye hal hatır sordu. Ardından işçilere döndü: “Hadi başlayın arkadaşlar!” Çavuşun komutuyla herkes çalışmaya başladı; ellerindeki çapalarla yavaş yavaş ilerlemeye başladılar. Toprak ağası kenarda onları izliyordu; çalışmadan memnun görünüyordu, keyfi yerindeydi.

İsa kız kardeşiyle birlikte kenarda bekliyordu. Çavuş toprak ağasının yanında uzaktan İsa’yı gösterdi; İsa, kendi çalışmasıyla ilgili toprak ağasıyla konuştuğunu anladı ve daha da heyecanlandı. Çavuş İsa’yı yanına çağırdı; İsa koşarak yanına gitti. Toprak ağası sordu: “Yeğenim, çalışmak mı istiyorsun?” İsa, “Evet,” dedi. “Nasıl, sen bu işi becerebilir misin? Daha önce çalıştın mı?” “Hayır, çalışmadım; okula gidiyorum. Ama yapabilirim,” dedi İsa. Toprak ağası gülümsedi: “Öyle mi? Hadi bakalım, göster neler yapabildiğini. Çavuş, şu yiğide bir çapa ver de nasıl çalıştığını bir görelim.”

Çavuş çapalardan birini alıp İsa’ya uzattı. İsa’nın tek düşüncesi işe alınmaktı; iyice konsantre olarak elindeki çapayı sağa sola hızlıca sallayarak ilerliyor, arada bir göz ucuyla toprak ağasının tepkisini anlamaya çalışıyordu. Toprak ağasının tavrında olumlu bir hal vardı; gülümseyerek onu izliyordu. Aynı tempoyla devam ederken birden elindeki çapa, sağında kendisine fazlaca yaklaşan toprak ağasının güneş altında pırıl pırıl parlayan yeni kundurasına çarptı. Toprak ağası geriye doğru hafifçe sıçradı ve ayakkabısına baktı; görünürde ciddi bir hasar yoktu. Yine hafifçe gülümseyerek, “Namussuz, neredeyse ayağımı koparacaksın!” dedi.

İsa korkuyla donup kalmış, toprak ağasına bakıyordu. “Bu yaptığım hatayla artık beni kesinlikle işe almaz,” diye düşünüyordu. Çavuş mahcup bir şekilde, “Kusura bakma, ağam,” dedi. Toprak ağası önce İsa’ya baktı, sonra çavuşa dönerek sordu: “Ne dersin, çavuş efendi; bu tehlikeli yiğidi işe alalım mı?” Çavuş, “Siz bilirsiniz efendim, nasıl uygun bulursanız,” dedi. Toprak ağası biraz düşündü; İsa’ya baktı, kendi ayakkabısına baktı. Sonra yüzünde bir gülümsemeyle, “İyi çalışıyorsun, çalışmaya devam. Hadi size kolay gelsin,” deyip oradan ayrıldı.

İsa kırdığı büyük pota rağmen işe alındığına inanamamıştı. Babası ve ablası onu uzaktan izliyordu. İş bitince beraber döndüler; İsa olup biteni babasına ve Ablasına anlattı. Güldüler. Babası İsa’nın da çalışıyor olmasına içten sevindi; ne de olsa artı bir yevmiye, artı bir paraydı. Geriye küçük kız kardeşi Melahat’ın sorunu kalıyordu: Her üçü çalışırsa küçük kardeşleri ne olacaktı? Bunu düşünüyorlardı.

Akşam üzeri çadırda otururlarken Ayşe teyze yine yanlarına uğradı: “Çocuklar, gelin bugün de bizde yemek yiyin,” dedi. Tekrar bir araya gelip yemeklerini yerlerken o günün hikâyesini anlattılar. İsa’nın babası, “İsa da işe başladı; ama neredeyse toprak ağasının ayağını kesecekti,” diye güldü. Buna Ayşe teyze de oradaki herkes de güldü. Ardından babası, “Ama Melahat’ı ne yapacağız bilmiyorum; bizimle tarlaya gidip gelecek, biraz sıkıntı olacak,” dedi. Ayşe teyze biraz düşündü: “Yanımda kalabilir. Ben zaten çalışmıyorum.” İsa’nın babası, “Kalabilir mi? Vallahi kalabilirse çok memnun oluruz; hem ona göz kulak olmuş olursunuz, gözümüz arkada kalmaz. Allah senden razı olsun,” dedi.

Günler bu şekilde, bir ahenk içinde sürüp gidiyordu. Ayşe teyze İsa’ya bir ördek vermişti. İsa zamanının bir kısmını kız kardeşiyle birlikte bu ördekle oynayarak geçiriyor; sıcak havalarda ise kanalın suyunda eğleniyordu. Kanalın içinden balıkların geçtiğini fark edince balık yakalamaya çalışıyordu.Nitekim biraz uğraşının ardından yakaladığı da oluyordu; yakaladıklarını çadırın önündeki su dolu bir leğenin içine koyuyordu.

Bir süre sonra İsa, büyük uğraşlarla yakaladığı balıkların leğenden kaybolduğunu fark etti. İşten dönünce balıklar hep eksik oluyordu; ama kim neden alıyor, bir türlü anlayamıyordu. Küçük kız kardeşine tembih etti: “Sen göz kulak olacaksın ve bana balıklarımı kimin aldığını söyleyeceksin.” Kız kardeşi de, “Tamam, olur,” dedi. Bir iki gün sonra İsa işten döndüğünde kız kardeşi heyecanla seslendi: “Abi, ben balıklarını kimin aldığını biliyorum!” İsa da, “Kim, kim alıyormuş benim balıklarımı? Gördün mü?” dedi. Kız kardeşi, “Evet, gördüm; gel, sana göstereyim,” dedi. İsa biraz şaşırdı; kardeşi onu nereye götürecekti? Elinden tutarak doğruca ördeğin yanına götürdü: “İşte, balıkları alan bu!” dedi. “Nasıl alıyor?” diye sordu İsa. “Gagasını suyun içine koyup balığı yutuyor; ben gördüm,” dedi kız kardeşi. İsa inanmamıştı ama öfkesi birden geçmişti; tam tersine gülümsemişti. “Ha, demek balıklarımı yiyen hırsız buymuş! Ama neyse, yabancı değil; ona bir şey demeyeceğim,” dedi.

O yaz, o tarlaların arasında, o çadırda, o su kanalının kıyısında, hiçbir zaman olmayacağı kadar güzel günler geçirmişti İsa. Sanki gerçeklerden bir süre ayrılıp hayal dünyasında yaşıyormuş gibiydi.

• Oraya geldiklerinden bir hafta sonra, yaz ayı olmasına karşın şiddetli bir yağmur yağdı. Battaniyelerden yapılan çadır ıslandı; içine sızan yağmur sünger yatakları sırılsıklam etti. Gece Hatice ve babası uyanmış, sabaha dek uyuyamamışlardı. İsa ve küçük kardeşi ise üzerlerine örttükleri battaniyenin altında uyumaya devam etmişlerdi. Sabah uyandıklarında yataklarının tamamının ıslandığını gördüler. çadırı kurarken kendilerine yardımcı olan,aynı zamanda gülen gençler haklıymış;Battaniyeden çadır olmazmış.” Buna rağmen İsa mutlu uyanmıştı; sabah yeni doğan güneşe yüzünü dönerek gülümsedi.

İsa, ilkokul üçüncü sınıfa gidiyordu. Okulu, evlerinden sadece bir iki sokak aşağıdaydı. Okulun üç tarafı geniş tarlalarla çevriliydi, arkası ise yerleşimin olmadığı uçsuz bucaksız bir kırlık alandı. İsa, kendini bildi bileli annesi hastaydı; sürekli öksürüyor, her geçen gün daha zayıf ve solgun görünüyordu. Buna karşın yavaş da olsa, gücü yettiğince ev işlerini yapmaya çalışıyordu; ancak son zamanlarda artık ayağa kalkamaz olmuş, vaktinin büyük çoğunluğunu yatakta geçirmeye başlamıştı. İsa'dan birkaç yaş büyük olan ablası, annesinin yattığı yerden verdiği yönlendirmelerle evin yükünü omuzlamaya çalışıyordu.

İsa'nın babası kendi hâlinde, sakin ve sessiz bir adamdı. Sabahın seherinde evden çıkar, akşamın geç saatlerinde dönerdi. Ne kadar belli etmemeye çalışsa da eşinin rahatsızlığı onu derinden yaralıyor, kaygısı bakışlarından okunuyordu. İsa, okuldan gelince arkadaşlarıyla kapının önünde oynar, onlar yoksa küçük kız kardeşiyle vakit geçirirdi. Annesi, "Fazla uzaklaşma oğlum," diye tembihlediği için hep kapı önünde kalır; bazen izin alıp okulun bahçesine giderdi. Annesinin neden bu kadar uzun zamandır hasta olduğunu bilmiyordu. Ara sıra tedavi için çevre şehirlere gittiklerinde İsa'yı da yanında götürürlerdi; ama bu çabaların hiçbir faydası olmamıştı. Artık annesi evden çıkamaz hâle gelmişti. Mahallede bir iki akrabaları olsa da pek gelen gidenleri yoktu.

Bir gün İsa kapı önünde oynarken annesi onu yanına çağırdı: "Oğlum, bugün çok hastayım, içim yanıyor. Koş Şerif Dayı'ya git, 'annemin içi yanıyor' de, sana bir ilaç versin. Sakın çarşıda oyalanma, çabuk dön!" İsa, nefes nefese dayısının küçük demir atölyesine koştu. Şerif aslında öz dayısı değildi; annesinin sülalesinden sağ kalan en yakın akrabasıydı. Öz dayıları olmadığı için onu öz dayılarıymış gibi severlerdi. Dayısı İsa'yı dinleyince yüzüne ağır bir üzüntü çöktü: "Tamam yeğenim, sen eve dön, ben ilacı getireceğim," dedi.

İlkokul üçüncü sınıfa başladığı o sene annesinin hastalığı iyice ilerlemişti. Babası, bir umutla aldığı ancak umduğunu bulamadığı at arabasını satmış, tarlalarda tırpan ve orakla çalışmaya başlamıştı. Köyden ilçeye taşındıktan sonra ne iş bulsa yapıyordu: inşaatlarda çalışmış, o zamanlar çok rağbet gören su kuyusu kazma işlerinde ter dökmüştü. Bir süre de o yöreye özgü "katori" taşlarını yonttu. İş sahibi, sokağın başına bir traktör dolusu taş yığar; babası da o yığının yanına oturup elinde keser ve keskiyle taşları kare kare yontardı. İsa bazen babasının yanına oturup onu izlerdi. Babası, elindeki keserle önündeki taştan parçalar koparırken sanki omuzlarındaki o ağır hayat yükünü de o taşlarla birlikte hafifletmeye çalışıyor gibiydi.

Hayat bu olağan akışında giderken babası bir gün başka bir eve taşınacaklarını söyledi. İsa eski sokağını çok seviyordu; bu yüzden yeni evi hiç benimseyemedi. Bahçesi çamur içindeydi ve ortasında, ağzı derme çatma tahtalarla örtülmüş, kurumuş, derin ve ürkütücü bir su kuyusu vardı. Babası onu kuyudan uzak durması için sıkıca tembihlese de İsa merakına yenik düşüp tahtaları aralayarak içine bakmıştı. Kuyunun dibinde bir tümsek, kenarlarında ise hâlâ bir miktar su vardı.

Eve yerleştiklerinde annesi salonun ortasındaki yer yatağında yatıyordu. Durumunun bilincindeydi; çocuklarına belli etmemeye çalışsa da gözlerindeki hüzün her şeyi ele veriyordu. Bir keresinde İsa annesinin ayağını öpmüş, annesi ise "Ayağımı öpme oğlum, yanıma gel ben seni öpeyim," diyerek ona sarılmış ve hıçkıra hıçkıra ağlamıştı. O sabah annesi babasına "Kendimi hiç iyi hissetmiyorum," demişti. Babası hiçbir şey diyemeden sessizce işe gitmişti. Akşam döndüğünde büyük kızına "Annen bir şey yedi mi?" diye sordu. "Hayır baba, çok ısrar ettim ama yiyemiyorum dedi," cevabını alınca babasının üzüntüsü ikiye katlandı. Yemek bile yemeden erkenden uyumaya gitti; çocukların bu kederli hâlini görmesini istemiyordu. Çocuklar ise durumun ne kadar ciddi olduğunun henüz farkında değildi.

Gecenin bir yarısı İsa, omuzunda bir elin sarsıntısıyla uyandı. Babası başında duruyordu: "Oğlum uyan, kalk... Annen vefat etti. Koş dayına haber ver!" İsa önce rüya gördüğünü sandı, uykusuna devam etmek istedi. Babası tekrar sarsıp aynı cümleyi kurunca İsa'nın ayağa kalkmasıyla feryadı basması bir oldu. Rüya değildi... Bir yandan ağlıyor, bir yandan titreyen elleriyle elbiselerini giymeye çalışıyordu. Ayakkabılarını ayağına geçirip kendini sokağa attı.

Dışarısı zifiri karanlıktı. İsa o karanlığın içinde düşe kalka koşmaya başladı. Sanki ne kadar hızlı koşarsa bu kabustan o kadar çabuk kurtulacaktı. Her yere kapaklandığında aynı hızla doğruluyor, gözyaşları içinde koşmaya devam ediyordu. Annesi daha önce hiç ölmemişti ve annesizliğin ne demek olduğunu o zifiri karanlıkta koşarken iliklerine kadar hissetmişti. Dayısının evi çok uzak değildi; ama karanlıkta o kadar çok düştü ki eve asla varamayacağını sandı.

Nihayet evin önüne geldiğinde nefes nefeseydi. Geriye bir tek, o hiç sevmediği merdivenleri çıkmak kalmıştı. İki duvar arasında, tünel gibi dar, dik ve basamakları normalden çok daha fazla olan o merdivenlerden zifiri karanlık yüzünden korkardı. Şimdi o tünelin içinde, elleriyle duvarları ve basamakları yoklayarak tek tek çıktı ve dayısının kapısını yumruklamaya başladı. Dayısı kapıyı korkuyla açtığında İsa hıçkırıklar içinde haykırıyordu: "Dayı, annem öldü! Babam seni çağırıyor!" Dayısı ona sarılırken o aynı şeyi sayıklayıp duruyordu. "Tamam yeğenim, sen eve git, ben geliyorum," dedi dayısı. İsa, el yordamıyla çıktığı o dik basamakları yine el yordamıyla indi ve ağlayarak eve geri koştu.

Eve vardığında o kadar bitkin düşmüştü ki salonun bir kenarında uyuyakaldı. Sabah uyandığında ablası ve kız kardeşi yanındaydı. Bir an için "Akşam kötü bir rüya gördüm" diye umutlandı. Ancak başını kaldırıp salonun ortasına baktığında ne annesini görebildi ne de annesinin aylardır üzerinden kalkmadığı o yer yatağını... Her şey silinip gitmişti.